Marella

La Marella cuntinuescha sia seria deditgada a la mort. Questa giada as envida ella ad in viadi internaziunal.

Da la primavaira fin l'atun sappian ins nua chattar ella, manegia l'artista Laura Bott che cultivescha tschintg ierts ad Ardez. L'emprim fascheva ella quai per avair buns legums sin maisa, ma ozendi è la lavur en iert er insatge che dat plaschair, equiliber ed er in'entrada supplementara. In iert po era vegnir duvrà sco instrument terapeutic. Divers studis dals ultims onns demussan numnadamain: far iert ha effects positivs sin spiert e corp. Temp da pimavera, temp per tadlar quest'emissiun emessa l'emprima giada dal zercladur 2021. Ma far iert resta lavur, passiun e terapia.

Novitads èn dapertut – al radio, sin il telefonin, en las medias socialas, en la televisiun, gea perfin sin il visur en il bus. E tuttina eviteschan adina dapli persunas las novitads e volvan il dies ad ellas. En Svizra consumescha tenor in studi actual dal fög, il Center da retschertga per la publicitad e la societad, prest mintga segunda persuna darar u insumma naginas novitads. La perscutaziun ha in num per quest fenomen: News Avoidance ubain per rumantsch, evitaziun da novitads. Cun l’experta da medias e perscrutadra da communicaziun da la Scola auta spezialisada dal Grischun Johanna Burger dat la «Marella» in sguard sin quest ed auters svilups en il mund da las medias, declera tge ch’els muntan per societad e democrazia e sclerescha er la dumonda co ch’igl è tuttina pussaivel da mantegnair l’access ad infurmaziuns fidablas.

La Marella cuntinuescha sia seria deditgada a la mort: Questa giada sa fatschenta ella cun locuziuns, tradiziuns e superstiziuns rumantschas enturn la mort. Uschia cartev’ins pli baud che giazlas sin tetg annunzian in mortori en quella chasa. Sch’in apicultur muriva, vegniva quai communitgà era als avieuls, quai per evitar che quels morian era. A tschertas baras faschev’ins in nuf en las soccas, pensond evitar uschia ch’ellas returnian dals morts. E bain inqual famiglia aveva in grond bloc da paintg en tschaler – pertge en cas d’in mortori en chasa, stuev’ins procurar per l’uschenumnà «ster da bara». In’emissiun cun Ursin Lutz (Dicziunari Rumantsch Grischun), cun material d’archiv e citats or da la Crestomazia.

37 kilometers saida, 50’000 utschels ed in’oasa amez il desert iranais – quai che tuna sco ingredienzas per ina paraula da 1’001 notgs è stada la festa per il 2’500avel giubileum dal reginam da la Persia.

Ina dependenza tutga mai mo la persuna che consumescha, mabain er ses conturn. Spezialmain vulnerabels èn uffants. 100‘000 dad els creschen si en Svizra cun ina mamma ubain in bab dependent. Da questa cifra parta Dependenzas Svizra. E la droga numer 1 è l’alcohol. La Marella sa deditgescha en duas parts a quella uffanza cun sumbrivas. En l‘emprima avevan ils fragliuns Samy e Giana Maria Cantieni e Gian-Marco Schmid raquintà co ch‘igl era da crescher si cun in genitur dependent. En la segunda part giain nus suenter a la dumonda tge agid che uffants da persunas dependentas chattan ozendi en il Grischun, co che quellas purschidas funcziunan e co ch‘ils uffants vegnan protegids. Ed er Gian-Marco Schmid, Giana Maria e Samy Cantieni vegnan anc ina gida a pled.

Sch’ina persuna ha ina dependenza, pertutga quai adina er ses conturn. En Svizra creschan 100’000 uffants si cun in genitur dependent, da questa cifra parta Dependenzas Svizra. E la droga numer 1 è l’alcohol. Motiv pli che avunda che la Marella sa deditgescha en duas parts a l'uffanza cun in genitur dependent. En l'emprima raquintan trais uffants creschids, ch'han ussa tranter 43 e 47 onns, da lur uffanzas. Tranter auter descriva Samy Cantieni la saira nua ch'el ha d'in mument sin l'auter stuì surprender, pervia da la dependenza d'alcohol da ses bab, la rolla dal protectur da la famiglia. Er sia sora Gianna Maria Cantieni raquinta da sias experientschas sco giuvenila e di che lur bab restia per ella il meglier bab ch'ins sa giavischar. Entant che Gian-Marco Schmid, ch'è probabel meglier enconuschent cun ses num d'artist, Gimma, di cleramain ch'el vegnia mai a perdunar a sia mamma, ch'era dependenta d'alcohol, tge ch’ella aveva fatg. En la segunda part, che è d'udir sonda, ils 7 da mars 2026 sin las undas da radio RTR u alura er sin rtr.ch/marella, guardain nus tge agids che uffants pertutgads chattan ozendi en il Grischun.

L'America – in pajais che fascinescha, ma che fa il davos temp era savens lingias grossas negativas. RTR fa ina visita tar trais Rumantschas e Rumantschs ch'èn emigrads en ils Stadis Unids. El ed ellas raquintan, co ch'els èn sa tschentads qua, e tge ch'ellas pensan dal svilup politic.

La destinaziun da Flem Laax en il focus: I va per sfidas, midadas, novaziuns e consequenzas da l’investiziun da 94,5 milliuns francs da las vischnancas da Flem, Laax e Falera en la Finanz Infra. «Ti pos tschertgar ina societad en Svizra ch’ha uschè novs indrizs», di Reto Gurtner, il president dal cussegl d’administraziun da las pendicularas Arena Alva. 80 milliuns importia be l’investiziun en la nova pendiculara da Flem, il FlemXpress. E las vischnancas han cumprà las 30 pendicularas, ils 216 kilometers pista, ils 5 snowparks e las 2 halfpipes per 94,5 milliuns francs. Il grond avantatg per las vischnancas cun il sistem da «sell-and-lease-back» è la pussaivladad – en cas che l’Arena Alva giess per exempel concurs – da laschar vi ils indrizs ad insatgi auter, da manar sezzas u da stgarpar giu tut. E questa decisiun possian las vischnancas prender entaifer dis, declera Reto Gurtner. Il FlemXpress è vegnì construì per promover il traffic da stad. Per quel motiv han ins tschertgà in sistem autonom, uschia ch’ins po laschar ir las pendicularas era sch’igl ha be 200 u 300 persunas.

En Svizra pon ins sa laschar cremar ubain sutterrar. La «Marella» purtretescha ina terza opziun che fiss pli ecologica: la cumpostaziun funerala. Insacura sa tschenta la dumonda: tge duai capitar cun mes corp suenter mia mort? 10% da la populaziun sa decida per ina sutterrada, 90% per ina cremaziun. In’autra opziun n’exista betg en Svizra. Omaduas metodas han però effects negativs sin l’ambient: La sutterrada po donnegiar il terren e las auas entras chemicalias e materials betg decumponibels, e la cremaziun dovra blera energia e lascha enavos rument spezial. Duas uniuns svizras s’engaschan per ch’ina terza opziun daventia legala: la cumpostaziun funerala. La «Marella» s’inscuntra cun Sarah Joliat da l’uniun «Humusation Suisse» e cun Lina Hänni da l’uniun «Werde Erde».

In giada era ella il cor da mintga vischnanca, oz cumbatta ella per surviver: l’ustaria dal vitg. La «Marella» actuala ans maina sin in viadi tras il temp e cumpareglia la situaziun dal 1988 cun la realitad dad oz. Gia lura era in vitg senza ustaria ina sfida per la cuminanza. «Nus na pudevan betg ans scuntrar la dumengia suenter messa, suenter radunanzas e suenter noss exercizis da chant en in local public.» Ma las sfidas èn creschidas. Andreas Baselgia, president da GastroSurselva, di cleramain: «Ins na po betg pli exister mo sco ustaria dal vitg.» Ensemen cun las vuschs da pli baud e quellas dad oz sfunsain nus en il passà ed il preschent da quest impurtant lieu social, l’ustaria – l’olma dal vitg.

Era il WEF da quest’on procura per lingias grassas. La visita dal president american Donald Trump ha emplenì las medias. Sia politica metta sin il chau las reglas politicas da fin uss. Il mund è en midament, e tant la Svizra sco l’Europa tschertgan ina via dad ir enturn cun quai. Davos ils mirs da segirezza a Tavau vegn discutà. Igl è in mund exclusiv. Be paucas e paucs han access al center da congress durant il Forum mundial d’economia a Tavau. Da politicras fin managers: Tuts van cun lur agenda a Tavau e vulan profitar da l’inscunter tranter politica ed economia. Ma tge capita davos ils mirs da segirezza? Tgi s’inscuntra cun tgi vid la bar? E tge atmosfera spetga en quest lieu exclusiv? La Marella respunda.

Tgi che viva, mora era – quai è bain il princip da basa da la vita. Mo uschè simpel ed unilateral n’èsi betg: sentiments, experientschas e cardientschas en connex cun la mort èn uschè divers sco quai che nus umans essan. Il fil cotschen da quest’emissiun èn messadis audio da persunas ch’han respundì a la dumonda tge ch’il pled «mort» sveglia en ellas. Senza vulair avair la pretensiun che quests messadis cuvrian tut las emoziuns che la mort po svegliar, è questa «Marella» in invit da seser vi d’ina maisa cun questa tematica, e quai senza tabus e sentiments negativs.

Quant franc essas Vus che la lavur che Vus faschais na vegn in di betg surpigliada d’insatgi u meglier ditg d’insatge auter? Pertge tuttina sco l’informatica e la digitalisaziun ils ultims decennis fulla il mument era l’intelligenza artifiziala sia via en noss mund da lavur. Ella avanza pass per pass en ils pli differents champs e surpiglia adina dapli chaussas che nus umans faschevan avant. E quai va davent da sortir chaussas, racoltar e servir en in’ustaria fin a programmar, far translaziuns en las pli differentas linguas, scriver cudeschs u era far musica e films. Procura l’intelligenza artifiziala che nus essan in di forsa tuttas e tuts dischoccupads, perquai ch’i na dovra betg pli nus? U vegnin nus simplamain a far en il futur autras lavurs che l’IA na vegn betg da far? La «Marella» emprova da dar ina u l’autra resposta a questas dumondas prest existenzialas.

True crime da l’Engiadina Bassa – uschia savess ins numnar oz las «Tarablas da la not». Ellas èn l’adaptaziun auditiva da «Il giat cotschen» da Jon Semadeni, da quel cudesch da 60 paginas cun il giat cotschen sin la cuverta che stat en bleras cudescheras rumantschas. Curt suenter ch’il cudesch era cumparì il 1980 aveva il Radio Rumantsch incumbensà a l'autur da far londeror er anc in gieu auditiv – las «Tarablas da la not». La Marella istorica sa metta sin ils fastezs da quest’ovra e discuta cun la linguista Mevina Puorger da la lingua, politichers pussants ed l’actualitad da quest classicher rumantsch.

Cardientschas blauas influenzeschan la vita da singuls da nus. Saja quai cun in portafortuna u er sch'in spievel rumpa. Crair u betg è la dumonda sch'ins discurra da superstiziun. Cruschar sin via in giat nair che vegn er anc da sanestra, signifitga tenor superstiziun disfortuna. Percunter è il traifegl cun quatter fegls per blera glieud anc oz in segn da ventira. Cumprovar che tut las cardientschas blauas constattan er per propi, n’è betg pussibel dal tut. Blers proverbis èn vegnids dads enavant sur generaziuns. La superstiziun n’è perquai er anc oz betg perscrutada dal tut. Tuttina ha blera glieud plaschair da scuntrar per exempel in spazzacamin. Quel duai portar fortuna cun eliminar tras sia lavur er privels da fieu en chasa, ha precisà l'anteriur spazzachamin, Peter Roth da la Val Müstair. El sez na saja insumma betg superstizius, ha'l accentuà. «Jau na craj betg vid venderdi ils 13 u autras credientschas blauas. Jau pigl tot simplamain sco ch'igl è e viv fitg bain uschè» Profità da la superstiziun dad auters, ha Peter Roth dentant adina puspè. Surtut durant ils dis da festa, cura ch'el era vegnì ingaschà sco portafortuna en ils hotels da quatter e tschintg stailas, cun far ina visita en ses costum da spazzachamin. Las donaziuns en furma da collecta, surpassaivan bunamain sia paja dal mais da quella giada da var 800 francs. L’etnolog svizzer Eduard Hoffmann-Krayer ha perscrutà las cardientschas blauas en ina gronda documentaziun che cumpiglia 10 Toms. «Das Handwörterbuch des deutschen Aberglaubens» è il titel da sia ovra, nua ch’ins po ler: «Superstiziun è crair a l’effect ed a l’observaziun da forzas betg declerablas tras leschas da la natira. Permess che quellas forzas n’èn betg motivadas tras la religiun.» Pia d’avair ina survista cumpletta davart ils proverbis che valan en las pli differentas situaziuns en nossa vita, n’è strusch pussibel. Blers e bleras da nus din er da betg esser superstizius, dentant pitgan els tuttina trais giadas sin lain per avair fortuna u eviteschan da mazzar in arogn.

Nadal stat avant las portas ed er il Grischun retschaiva in regal da Nadal. In regal prezius che vegn da Berna, dal Museum da communicaziun: i sa tracta da 50’000 fotografias istoricas, registradas dal 1880 fin 1950. Quella collecziun da la Stamparia Engiadinaisa/ Engadin Press a Samedan è ina da las pli grondas collecziuns da fotografias veglias da noss chantun – ina (pitschna) sensaziun! Quest relasch vegn uss surdà en etappas a la Fundaziun grischuna per la fotografia a Cuira. La «Marella» sa metta a la tschertga da l’istorgia da quest stgazi.

Passa 117 milliuns – uschè bleras persunas èn actualmain sin la fugia. I dat divers motivs che sforzan persunas da bandunar lur patria e mintgin e mintgina ha sia istorgia. Sattar Afzali da Glion raquinta sia istorgia: Dad in lieu ch’el descriva sco la vart stgira dal mund – en in meglier futur. El aveva 12 onns, cura ch’el e sia famiglia han stuì fugir da l’Afganistan. In viadi plain sfidas ed experientschas per part traumaticas ch’el na vegn betg pli d’emblidar. La «Marella» raquinta da sia fugia fin en il Grischun, da sia vita en l’Afganistan e co ch’il ballape ha gidà el da chattar en Surselva ses nov dachasa.

En il magliacudeschs preschenta Esther Krättli novas publicaziuns rumantschas per uffants. Ed en ils novs cudeschs rumantschs per uffants na funcziuna betg tut sco quai ch’i stuess.

Essas era gia vegnids surprendids d’in mument a l’auter d’in sentiment da plaschair e legria, d’amura e cuntentientscha, senza propi savair daco? La raschun per tals sentiments surprendents e nunprevis è per il solit da chattar en il nunvisibel – en l’odur. Tut dascus po ella numnadamain activar en in hui tals sentiments en nus. Ina pussanza che mo l’odur ha. Insumma influenzeschan nus las odurs pli fitg che quai che nus pensain forsa. Uschia fan ellas tranter auter che nus chattain insatgi pli simpatic, lain sentir nus pli pauc dolurs, animeschan nus da star pli ditg en fatschenta, gidan da guarir e pon forsa schizunt cumbatter il cancer. Pertge odurar, odura betg mo noss nas, mabain noss entir corp. Co quai funcziuna precis e quant fitg che las odurs influenzescha nus pudais tadlar qua en la Marella.