OVT

(01:29) Informaticus Geoffrey Hinton, bekend als de ‘Godfather van AI’, slaat deze week alarm in een groot interview in de Britse krant The Guardian. Volgens hem ligt een AI-ramp op Tsjernobylschaal op de loer. En hij is niet de enige AI-grootheid die zich de afgelopen tijd uitsprak. In september waarschuwde Anthropic-CEO Dario Amodei nog dat er een rem gezet moest worden op de AI-ontwikkelingen. Hoeveel zorgen moeten we ons maken over de voortgang van kunstmatige intelligentie? En hoe heeft AI dit punt bereikt? Dat vragen we aan Renske Bos, AI-onderzoeker. (10:48) 94 jaar! Zo lang geleden is het dat de Amerikaanse staat Kansas een Democraat naar de Senaat stuurde. Maar dinsdagnacht was het zover: dominee Adam Hamilton, voorganger van de grootste Methodistenkerk van het land, versloeg senator Roger Marshall in een staat die te boek staat als bloedrood en die Trump twee jaar geleden met overmacht won. Die relatief onbekende staat in het midden van het land: Kansas, wat is daarmee aan de hand? We bespreken het met journalist Casper Thomas (20:50) Bijna iedereen heeft wel een beeld bij Godzilla: een groot dinosaurusachtig monster dat uit de zee komt en de stad verwoest, van hetzelfde kaliber als King Kong. Maar niet iedereen weet dat het verhaal van Godzilla gebaseerd is op het collectieve Japanse nucleaire trauma van kernbommen en atoomtesten. Dit verhaal raakte in de decennia na de eerste film vergeten. Godzilla werd steeds meer een film-icoon en de boodschap verdween. De nieuwste Godzilla-film, Godzilla Minus Zero, grijpt juist weer terug naar het nucleaire trauma waar de eerste film uit voortkwam. Historicus Simon Derks is afgestudeerd op Godzilla en heeft de film gezien. Hij schuift aan bij OVT om het verhaal van en achter de reuzenhagedis te vertellen (30:37) Het leest een beetje als een klassiek kostuumdrama, maar dan in Brabant: boven de rijke landheer, beneden de knechten en keuterboeren. Maar eind negentiende eeuw vindt daar een stille revolutie plaats, die alles anders zou maken. In “Henri & Wij van de hei” volgen we de Leidse hoogleraar Henri van der Hoeven, bezitter van een groot landgoed in Zundert, maar we volgen ook een aantal armoedzaaiers uit het dorp die in de schaduw van het landgoed een bestaan bij elkaar sprokkelden. Onder die mensen waren ook de voorouders van Wim Voermans, ook hoogleraar in Leiden en bekende rechtsgeleerde. Hij werkte zes jaar lang aan dit literair non-fictieboek dat het verhaal van zijn voormoeders recht doet. (48:10) Hij komt elk jaar met de boot uit Spanje, heeft een lange witte baard en was ooit bisschop van Myra. Dat denken we tenminste te weten. Maar wie was die heilige Nicolaas nou echt? Onder historici leefde lang het idee dat dat allang was uitgezocht. Niet dus. Rutger Kramer dook in middeleeuwse handschriften uit Constantinopel, Napels en Utrecht. Wat hij vond was niet één Sint-Nicolaas, maar een heilige die in elke eeuw en op elke plek weer een ander verhaal moest vertellen. Vlak voor de Sint in Nederland aankomt gaan we in gesprek met Rutger Kramer, historicus van de middeleeuwen aan de Universiteit Utrecht. Zijn nieuwe boek heet Goed heilig man. (1:03:12) Aram (22 jaar) en Ariana (16 jaar) wonen met hun ouders en twee kleine zusjes al twee jaar in een kerk in Kampen. De Open Hof biedt het gezin Babayants sinds november 2024 kerkasiel, zodat het gezin niet kan worden uitgezet naar Oezbekistan. Om te voorkomen dat het gezin in de kerk wordt opgepakt is er dag en nacht een kerkdienst gaande. In de OVT-documentaire Kerkasiel in Nederland onderzoekt programmamaker Katinka Baehr de geschiedenis van kerkasiel, van de eerste acties tot het heden. Kerkasiel bestaat al duizenden jaren, maar hoe werkt dat in onze tijd waarin kerk en staat gescheiden zijn? En hoe zag het eerste kerkasiel in Nederland eruit in 1975, toen 182 zogenaamde ‘Kerkmarokkanen’ hun toevlucht zochten in kerken, onder meer in de Mozes en Aäronkerk in Amsterdam? Programmamaker Katinka Baehr maakte een documentaire over de geschiedenis van kerkasiel. Ze ontmoet betrokkenen bij de actie van de Kerkmarokkanen en gaat naar Kampen om te spreken met vrijwilligers, de dominee én met Aram en Ariana. Hoe houd je het vol, twee jaar opgesloten zitten in een kerk? En wat vraagt het van de mensen die hen beschermen.

(01:55) Dinsdag kiest Amerika een nieuw Congres. Voor Trump staat zijn meerderheid op het spel, maar de spannendste strijd woedt aan de andere kant: binnen de Democratische Partij. Daar rukken de Democratic Socialists of America op. Ze wipten zittende Democraten van hun zetel en leveren sinds januari de burgemeester van New York. Tien jaar geleden had de DSA een paar duizend leden, nu meer dan honderdduizend. Socialisme, in Amerika? Hoe kan dat? Daarover gaan we in gesprek met journalist en Amerikadeskundige Laila Frank. (15:11) ‘Probleemwolf’ Bram kwam vorig jaar veel in de media door zijn aanvallen op mensen in de bossen van de Utrechtse Heuvelrug. In december werd hij uiteindelijk doodgeschoten. Deze zondag wordt hij opgezet in Naturalis, en het plan is nu dat bezoekers kunnen meekijken. Waar komt onze fascinatie vandaan om dieren op te zetten? En hoe zijn de technieken veranderd door de tijd? Sophie Kiela, meervoudig Nederlands kampioen taxidermie, schuift aan.  (26:37) Fascisme. Het wordt de laatste tijd zo vaak gebruikt dat het bijna betekenisloos lijkt. Maar wanneer is het eigenlijk wel redelijk om te spreken van fascisme? Wat als er wel degelijk lijnen lopen van de nazi-ideoloog Rosenberg via de Franse denker De Benoist naar de denkbeelden van Forum voor Democratie? Historicus en NSB-kenner Robin te Slaa, schreef erover in zijn nieuwe boek Flirten met Fascisme: het gedachtegoed van Forum voor Democratie. Hij geeft een analyse van wat Forum wél en niet deelt met het fascisme van de vorige eeuw.  (41:40) Elke week bespreken we historische tips met afwisselend Wim Berkelaar, Sanne Frequin, Bart Funnekotter, Fresco Sam-Sin, Nadia Bouras en Lotte Houwink ten Cate. Deze week is de beurt aan Dore van Duivenbode. Zij bespreekt twee boeken een een tentoonstelling:   * Crime Passionnel - Masha Alexandra van der Heyde  * Fentanyl - Teun Voeten   * Broodnodig - Stedelijk Museum Schiedam (52:33) Nooit meer Auschwitz. Decennialang was dat in Nederland de maatstaf voor goed en kwaad, maar volgens historicus David Wertheim heeft de Holocaust als moreel kompas afgedaan. Bij de opening van het Nationaal Holocaustmuseum werden overlevenden uitgejouwd, en sinds 7 oktober roepen beide kampen hetzelfde: ‘Never again is now’. Hoe kunnen we dat begrijpen, en wat komt er voor ‘Nooit meer Auschwitz’ in de plaats? Daarover gaan we in gesprek met Wertheim. Hij is naast historicus ook directeur van het Menasseh ben Israel Instituut voor Joodse Studies en auteur van het nieuwe boek Auschwitz is dood. (1:07:30) Krijgt Drenthe een eigen feestdag? Er gaan stemmen op voor 28 juli, de datum van de Slag bij Ane in 1227. Dat was een bloederige strijd om onafhankelijkheid tussen de Utrechtse bisschop en de afvallige Drent Rudolf van Coevorden in het huidige grensgebied van Overijssel en Drenthe. Volgend jaar is de 800-jarige herdenking en RTV Drenthe gooide een balletje op om de Slag jaarlijks te vieren. Daarmee zou Drenthe de eerste provincie zijn met een officiële eigen feestdag. Bovendien wordt volgend jaar, op verzoek van een motie in de Provinciale Staten, een officieel Drents ‘volks-vreugdelied’ gekozen. Is Drenthe zijn beroemde bescheidenheid aan het afschudden? Marten Minkema zoekt het uit in deze audio-documentaire.

(01:35) Op zondag 25 oktober vinden in Brazilië presidentsverkiezingen plaats. Zittende president Luiz Inácio Lula da Silva, beter bekend als Lula, neemt het op tegen de rechtse kandidaat Flavio Bolsonaro, de zoon van voormalig president Jair Bolsonaro.  Deze verkiezingen zijn verre van Lula’s eerste. Tussen 2003 en 2011 won de inmiddels 81-jarige al twee keer. Daarvoor heeft Lula ook drie tevergeefse pogingen gedaan om president te worden, startend bij de allereerste vrije verkiezingen van Brazilië in 1989. Hoe verliepen die verkiezingen toen? Welke gevolgen hebben die gehad? We praten erover met Mariana Françozo, Braziliaanse en hoogleraar Museumstudies op de Universiteit Leiden. (13:48) In de zomer van 1924 loopt een jonge journalist over het Duitse eiland Rügen. Op huizen hangen bordjes die Joden de toegang ontzeggen, en aan een strandhotel wapperen grote hakenkruisvlaggen. Een jaar eerder had hij al een staatsgreep in München beschreven, een paar weken voordat Hitler die echt pleegde. De journalist heet Joseph Roth. Hij zag het fascisme aankomen toen bijna niemand dat nog wilde zien. Wie hem nu leest, schrikt van hoe bekend het allemaal klinkt. Daarover gaan we in gesprek met de Godfather van de verhalende geschiedenis Geert Mak. Hij is lid van het Joseph Roth-genootschap en schreef het voorwoord bij Hakenkruis in het knoopsgat, vertaald en samengesteld door Els Snick. (30:30) Suzy V met Sound of the Sea (36:28) Een paar dagen voor de presentatie van het onderzoek naar de rol van het Huis Oranje-Nassau in het koloniale verleden bleef het stil rond een ambtelijk adviesrapport over Chinese, Hindostaanse en Javaanse contractarbeid in Suriname, dat meer structurele aandacht voor dit onderdeel van onze geschiedenis bepleitte. Sam-Sin is nazaat van een Chinese contractarbeider die in 1858 van Macau naar Suriname werd vervoerd. Hij is bezig met een boek over de geschiedenis van de contractarbeid, en zal zondag ook een speech houden op de eerste Nederlandse herdenking van de aankomst van de eerste Chinese contractarbeiders in Suriname. (51:18) Wie wint de Libris Geschiedenis Prijs 2026, en schreef daarmee het beste historische publieksboek? We praten met de genomineerde auteurs en onze afgevaardigde in de jury, schrijver Abdelkader Benali vertelt waarom deze boeken genomineerd zijn. We eindigen met de bekendmaking van de winnaar door juryvoorzitter Frits Spits. (55:22) Maite Karssenberg: Dubbelleven  (1:03:52) Maarten van Ginderachter: Arm Vlaanderen  (1:11:29) Dik Verkuil: De ongenaakbare Bolkestein  (1:19:30) Suzy V met L'Eredità (1:22:45) Isabel Casteels: De kronieken van de dood  (1:32:30) Dik van der Meulen: Meester in het paradijs  (1:38:17) Bekendmaking winnaar door Frits Spits

(01:32) De foto's kent iedereen. Bevrijdingsdagen, een plein, een joelende menigte en een jonge vrouw op een stoel die kaal wordt geschoren. Het zijn misschien wel de bekendste beelden van de schaduwkant van de bevrijding. Maar wat gebeurde er met die vrouwen nadat de schaar was neergelegd? Duizenden van hen werden opgesloten in kampen voor collaboratieverdachten, en daar begon voor velen pas het echte geweld.  Deze week kwam het onderzoek naar 'Seksueel geweld in de Nederlandse interneringskampen voor collaboratieverdachten 1944-1947' uit. Daarover gaan we in gesprek met Hinke Piersma, historicus en directeur onderzoek bij het NIOD. (14:18) Trots was Nederland in 2017 toen de twee Chinese reuzenpanda’s, Wu Wen en Xing Ya, in Ouwehands Dierenpark aankwamen. Zij mogen nog tot 2033 in Nederland blijven, maar hun tweejarige pandajong Lang Yue wordt aan het einde van deze maand al teruggestuurd naar China.  Dat Nederland panda’s heeft is geen uniek fenomeen. In dierentuinen over de hele wereld verblijven de schattig ogende bamboe-eters uit China. En dat is het gevolg van doelbewust buitenlands beleid van China: de zogeheten pandadiplomatie. Wat wil China daarmee bereiken?  We vragen het aan Casper Wits, sinoloog en japanoloog aan de Universiteit Leiden.  (25:32) Wat gebeurt er als de overheid besluit dat sommige mensen zo ‘onaangepast’ zijn, dat ze eerst moeten worden opgevoed om in de samenleving te passen? Dat ze zo ‘asociaal’ zijn, dat ze letterlijk moeten 'leren wonen'? In de Utrechtse wijk Ondiep gebeurde dat, net als op veel andere plekken in Nederland, in zogenaamde 'woonscholen', speciale wijken waar zogenaamde 'asocialen' geleerd werd om brave burgers te worden.  Wat betekende dat voor de mensen die daar woonden? En wat betekende het voor de wijk Ondiep? We praten er over met podcastmaker en Argos-collega Hansje van de Beek. Zij dook voor haar podcast Met de beste bedoelingen in het verborgen verleden van Ondiep en stuitte op het verhaal van de woonscholen.  (36:25) Elke week bespreken we historische tips met afwisselend Nadia Bouras, Dore van Duivenbode, Bart Funnekotter, Sanne Frequin, Lotte Houwink ten Cate en Fresco Sam-Sin. Deze week is de beurt aan Wim Berkelaar. Hij bespreekt de film FRANZ, een biografische film over Franz Kafka. (49:26) In de middeleeuwen, toen de allergrootste Europese steden net meer dan 100.000 inwoners hadden, lag er in het huidige Cambodja, een echte metropool. In de stad Angkor woonden 650.000 mensen. De hele stad besloeg een gebied zo groot als Drenthe. Het was een uitgestrekt stedelijk gebied waar rijstvelden en huizen elkaar afwisselden, met in het midden een indrukwekkende verzameling tempels.  Vanaf zaterdag 17 oktober vindt in het Drents Museum de tentoonstelling Angkor – Het mysterie van Cambodja plaats. Hier zijn meer dan honderd objecten te zien, voor het eerst in Europa, die samen het verhaal van de stad vertellen. Wat is dit verhaal? En wat kunnen wij ervan leren? We praten erover met Irini Biezeveld, curator archeologie bij het Drents Museum (01:02:59) Theatermaker Giovanni Brand (32) waagt zich aan een remake van de wereldberoemde opera Carmen. Hij voelt zich aangetrokken tot de rol van Carmen, maar ziet ook de schadelijke stereotypering van de Roma en Sinti in de opera terug. Brand, zelf Roma, besluit Carmen te vertolken en spreekt met anderen over de kracht en de valkuilen van de opera. Wat doen we met opera’s als Carmen? Hoe behoud je de schoonheid, zonder achterhaalde ideeën te herhalen? Een Prospektor-VPRO-productie gemaakt door Laura Stek, onder eindredactie van Eefje Blankevoort & Katinka Baehr, met materiaal uit de NTR-documentaire "Giovanni/Carmen" en muziek van Eddy Steeneken.

(01:38) Twee grote controversiële doodstraf-zaken deze week in de VS. In Tennessee kreeg Christa Pike twee spuiten met dodelijke middelen toegediend, maar kwam ze deze week weer bij bewustzijn. En een paar dagen eerder gaf Trump zijn goedkeuring aan de eerste militaire executie per vuurpeloton sinds 1961. Het is een frappante tegenstelling: de modern en medisch klinkende methode die juist steeds vaker faalt, tegenover de kogel die voor velen als een barbaarse terugval in de tijd voelt, maar die misschien wel de snelste dood van de twee oplevert. Want die dodelijke injecties gaan al jaren regelmatig gruwelijk mis. Hoe zijn we er ooit toe gekomen de doodstraf af te schaffen? En hoe hebben ze in de landen waar hij nog bestaat, geprobeerd hem toch steeds iets humaner te maken?  Daarover spreken we met AJ van Loon, historicus en schrijver van Met Hangen en Wurgen, een korte wereldgeschiedenis van de doodstraf. (17:10) Honderd jaar geleden vertrok de jonge Rotterdamse tekenaar Willem de Kooning naar de Verenigde Staten, verstopt in de machinekamer van een vrachtschip. In New York groeide hij uit tot een van de belangrijkste moderne kunstenaars van de twintigste eeuw, een pionier van het abstract expressionisme. Een ‘action painter’ die later toch ook altijd menselijke figuren bleef tekenen. Deze week opende de overzichtstentoonstelling Willem de Kooning at work in het Rijksmuseum. Wie was Willem de Kooning, en waarom bleef een van de belangrijkste kunstenaars van deze tijd zo lang relatief onbekend in zijn geboorteland? Conservator en curator Marian Cousijn legt het uit. (26:10) Volgende week viert Winnie de Poeh zijn honderdste verjaardag. Schrijver A.A. Milne bracht in 1926 het eerste boek uit over de beer die samen met Janneman Robinson en zijn dierenvriendjes in het Honderd Bunderbos woont. Sindsdien heeft, met de hulp van Disney, de gele beer de wereld veroverd. Het merk Winnie de Poeh heeft meer dan 50 miljard opgebracht aan boeken, films en vooral speelgoed. In de tijd dat de eerste boeken geschreven werden waren ze de tijd ver vooruit. Kinderboeken waren er nauwelijks, zeker niet als ze niet voldeden aan de strenge Victoriaanse normen. Honderd jaar later voelen de verhalen niet verouderd aan. Wat maakt de verhalen zo bijzonder? Vertaler van de Winnie de Poeh-boeken Annelies Jorna legt het uit in OVT. (35:57) Elke week bespreken we historische tips met afwisselend Wim Berkelaar, Dore van Duivenbode, Bart Funnekotter, Fresco Sam-Sin, Nadia Bouras en Lotte Houwink ten Cate. Deze week is de beurt aan Sanne Frequin. Zij bespreekt twee boeken een een kunstwerk. Legenda. Hoe vrouwen werden gebruikt in de mythevorming van Europa - Janina Ramirez, vertaling: Mario Molegraaf Dochter van de grote winter - Isabelle Autissier, vertaling: Paul Gellings Het kunstwerk van Yinka Shonibare - Lam Museum (48:40) Bijna dertig jaar was het een van de beroemdste onopgeloste moordzaken uit de muziekgeschiedenis. Op 7 september 1996 werd Tupac Shakur in Las Vegas vanuit een witte Cadillac beschoten. Zes dagen later overleed hij, 25 jaar oud. Eind augustus achtte een jury in Las Vegas Duane "Keffe D" Davis, destijds een leidende figuur bij de Southside Compton Crips, schuldig aan die moord. Hij haalde niet zelf de trekker over, maar volgens justitie was hij het brein achter de aanslag. Komende dinsdag hoort hij zijn straf. Maar wie Tupac alleen kent als gangsterrapper die het slachtoffer werd van een bendeoorlog, mist het grootste deel van het verhaal. Daarover gaan we in gesprek met Steven Gilbers, universitair docent aan de Rijksuniversiteit Groningen, hiphop linguist die promoveerde op de taal van Tupac Shakur. (1:06:25) In deel twee van het portret van Anton Constandse duiken kleinzoon Paul van der Gaag en historicus Wim Berkelaar de BVD-archieven in om te ontdekken hoe Constandse in de gaten werd gehouden door de veiligheidsdiensten. Dat terwijl hij zijn leven als anarchistisch revolutionair na de oorlog juist verruilde voor een relatief braaf en burgerlijk bestaan. Maar zijn idealen verloor hij nooit. Wat is de nalatenschap van Anton Constandse?