Opium

Brecht van Hulten in gesprek met Carlijn Kingma, kunstenaar, onderzoeker en cartograaf. Deze maanden heeft Carlijn Kingma een expositie in Brutus Art Space in Rotterdam, getiteld Fear of Falling. De wooncrisis geldt als hét maatschappelijke en politieke probleem van deze tijd. In een grote, extreem gedetailleerde tekening met als titel De machinerie van de volkshuisvesting brengt Carlijn Kingma in beeld wie de spelers zijn, welke mechanismen er op de achtergrond werken en aan welke knoppen gedraaid kan worden. Dit nieuwe werk vormt het hart van de tentoonstelling Fear of Falling. Na een opleiding als klassiek architect aan de Universiteit van Delft ontwikkelde Carlijn Kingma zich tot onderzoeker, kunstenaar en onorthodox cartograaf. In grote tekeningen legt zij de onzichtbare krachten en structuren vast die onze maatschappij vormgeven. Dat leverde haar in 2017 de New Babylon Award op en een jaar later de Architecture Drawing Prize. Kingma heeft geëxposeerd in onder meer Kunstmuseum Den Haag, Het Depot van Museum Boijmans Van Beuningen, Rijksmuseum Twenthe en het Nederlandse paviljoen op de Biënnale van Venetië.

Annemieke Bosman praat met Mensje van Keulen over Omgeslagen dagen, het volgende deel in haar dagboekenreeks. Omgeslagen dagen is het vervolg op de dagboeken Alle dagen laat, Neerslag van een huwelijk en Moeder en pen. We volgen Van Keulen in de jaren 1983-1987. Inmiddels gescheiden en een gevierd schrijfster werkt Van Keulen aan de verhalenbundel De ketting (1983), haar roman Engelbert (1987) en haar jeugdboek Tommie Station (1985), dat een groot succes wordt. Toch gaat het schrijven, met een zoontje dat naar de basisschool gaat en een nieuwe liefde, bepaald niet vanzelf, maar Van Keulen zet door. Met de haar zo kenmerkende scherpte en humor neemt ze de lezer wederom mee in het immer woelige schrijversleven in de jaren tachtig te Amsterdam.

Annemieke van Pamelen in gesprek met Frank van Pamelen, schrijver, dichter, cabaretier, columnist en theatermaker. Afgelopen weekend ging Van Pamelen's nieuwste voorstelling Hebba Nolla in première. In Hebba Nolla fileert Frank de macht van woorden. Hoe taal kan verhelderen, maar ook verhullen. Hoe opiniemakers en beleidsbepalers woorden gebruiken om te manipuleren. Van Pamelen zingt liedjes, maakt scherpe grappen en geeft een vleugje powerpointpoëzie. Hij legt verbanden, knoopt punten, plaatst vraag- en uitroeptekens. Op bijzondere wijze weeft hij een web van woorden. Die er uiteindelijk ontzettend toe doen.  Frank van Pamelen won onder andere de Kees Stipprijs voor zijn lightverse-oeuvre en de publieksprijs van het Amsterdams Kleinkunst Festival. Hij heeft een actuele taalcolumn op NPO Radio 1 en organiseert jaarlijks de landelijke LichteGedichtenDag.

Annemieke Bosman praat met psychologen en theatermakers Sarah Blom en David Blom over de voorstellingen van hun theatergezelschap Psychologie in Theater. https://psychologieintheater.nl/

Annemieke Bosman praat met pianist en componist Daan van den Hurk over het Nederlands Silent Film Festival, dat dit weekend plaatsvindt in Natlab in Eindhoven. Daan is artistiek leider en festivaldirecteur. Hij vertelt over het programma, het tijdperk van de stille film en speelt live muziek die ook tijdens het festival te horen zal zijn.

Brecht van Hulten praat met schrijver en antropoloog Roanne van Voorst over haar roman Het zuchten van bomen. Een jonge beukenboom groeit aan de rand van een bos, vlak achter het huis van een bosbouwer, zijn vrouw – een biologe – en hun opgroeiende dochter. Met geduld observeert de boom het dagelijks leven van het gezin en de steeds veranderende wereld om hem heen. Maar op de achtergrond van deze menselijke geschiedenis speelt nog een groter verhaal: dat tussen de mens en de natuur. Het bos dreigt gekapt te gaan worden en de vader probeert er alles aan te doen dat te voorkomen.

Annemieke Bosman in gesprek met schrijfster Emma Doude van Troostwijk. Haar debuutroman Mensen van de dag verschijnt deze week. In deze intieme roman over geloof, familie en de kracht van taal om te kunnen herinneren weet Doude van Troostwijk op lichte en tedere wijze een complexe familiesituatie te schetsen. In een pastorie in de Elzas, omringd door mooie bossen, wonen drie generaties van een Nederlandse predikantenfamilie onder hetzelfde dak: opa en oma, vader en moeder, en zoon en dochter. De grootvader was, de vader is, en de zoon wordt binnenkort predikant. De verteller keert terug naar huis om de intrede van haar oudere broer bij te wonen. Emma Doude van Troostwijk groeide op in de Elzas in een Nederlands gezin en studeerde filosofie. Sinds 2024 is ze verbonden aan het Franse theatergezelschap Le Gourbi Bleu. Mensen van de dag is haar debuutroman, die lovend werd gerecenseerd en waarvoor ze meerdere literaire prijzen in ontvangst mocht nemen, waaronder de Prix Françoise Sagan, de Prix Robert Walser en de Prix du métro Goncourt.

Annemieke Bosman in gesprek met Maaike Rikhof, conservator Moderne Kunst van het Frans Hals Museum in Haarlem. In het Frans Hals Museum is deze winter de tentoonstelling Coba Ritsema: Oog voor kleur te zien. Het museum zet de Haarlemse kunstenaar Coba Ritsema (Haarlem 1876 - Amsterdam 1961) in de schijnwerpers. In een tijd waarin gemiddeld maar één op de vijf kunstenaars vrouw is, heeft Coba Ritsema met haar schilderijen en pasteltekeningen groot succes in binnen- en buitenland. Rond 1900 werd ze geprezen om haar portretten en stillevens, vooral vanwege de mooie en harmonieuze kleuren. Vooral haar verstilde voorstellingen van meisjes die je op de rug ziet vielen in de smaak. In de tentoonstelling worden in totaal 35 kunstwerken getoond, zowel van Ritsema als van tijdgenoten, onder wie George Hendrik Breitner (1857-1923), Lizzy Ansingh (1875-1959) en Kees Verwey (1900-1995). Een groot deel van de werken van Ritsema was nooit eerder voor het publiek te zien.

Annemieke Bosman praat met dichter en schrijver Ester Naomi Perquin over haar debuutroman Tot alles in beweging komt. Volgens haar oudste broer kan ze onmogelijk over hun vader schrijven. Volgens haar moeder mag ze zich al gelukkig prijzen als er überhaupt nog wat op papier komt. En haar jongste broer, die een ingewikkeld leven leidt, zou ze eigenlijk in bescherming moeten nemen. Maar voormalig bewaarder Ela wil, na jaren van schrijven enpraten over andermans leven achter tralies, een persoonlijker onderwerp kiezen. En als er na twee zoons een dochter op komst is vraagt ze zich af of het mogelijk is alles te vertellen; over vaders en broers, de ware omvang van een familiegeheim, de aard van moederschap en haar eigen neiging zich dingen toe te eigenen. Het blijkt al snel ondoenlijk om het thema daderschap daarbij te vermijden – en wat mag ze precies ‘persoonlijk’ noemen? 'Niet alles is van jou,’ zoals haar oudste broer zegt. ‘Dit gaat mij ook aan.’ Tot alles in beweging komt is Ester Naomi Perquins eerste roman – die met alle recht in de categorie autofictie mag worden geplaatst. Juist haar persoonlijke ervaringen, met mannen, misdaad en moederschap, zetten deze warme, onderzoekende roman op scherp.       Ester Naomi Perquin (1980) werkte jarenlang als gevangenisbewaarder, onder meer om haar studie aan de Schrijversvakschool te kunnen betalen. Ze debuteerde in het voorjaar van 2007 met de dichtbundel Servetten halfstok, gevolgd door Namens de ander, Celinspecties, Meervoudig afwezig, Lange armen en meest recent Ongevraagd advies. Al haar bundels vielen in de prijzen; met name Perquins eigenzinnige humor en empathisch     vermogen werden gewaardeerd. Twee jaar was ze Dichter der Nederlanden, ze schreef honderden korte beschouwingen over poëzie voor De Groene Amsterdammer en presenteert al jaren De Nacht van de Poëzie in Utrecht.

Beitske de Jong in gesprek met Birgit Boelens, conservator bij het H'ART Museum in Amsterdam. Daar is nog tot 18 januari de tentoonstelling Brancusi, The Birth of Modern Sculpture te zien. Voor het eerst komt een toonaangevende collectie kunstwerken van Constantin Brancusi (1876-1957) naar Amsterdam. De kunstenaar wordt wereldwijd beschouwd als de grondlegger van de moderne beeldhouwkunst. De tentoonstelling is gemaakt in samenwerking met het Parijse museum Centre Pompidou. Naast meer dan 30 meesterwerken, inclusief de originele sokkels die Brancusi zelf ontwierp, worden ook foto’s en films van zijn hand getoond. Centre Pompidou leent deze kwetsbare kunstwerken zelden uit.

Beitske de Jong praat met Alexandra van Dongen, kunsthistorica en conservator voor Boijmans van Beuningen, over haar boek De tastbare wereld van Johannes Vermeer. De befaamde Delftse schilder Johannes Vermeer (1632-1675) beeldde uiteenlopende huiselijke gebruiksvoorwerpen af in zijn schilderijen: van een eenvoudig wilgentenen broodmandje tot een kostbaar Indo-Portugees juwelenkistje gemaakt van teak- en ebbenhout. Nooit eerder zijn overgeleverde voorbeelden van zeventiende-eeuws huisraad, zoals het uiterst realistisch en bijna tastbaar in Vermeers werk figureert, in één publicatie bijeengebracht. Nauwkeurige identificatie van zowel functioneel als decoratief huisraad, zoals kooken keukengerei, schenk- en drinkgerei (glaswerk, bestek), meubilair (stoelen, tafels), en specifieke door Vermeer uitgebeelde objecten zoals een koperen kroonluchter, zilveren inktstel, muntgewichtdoos, toiletgerei, sieraden en oosterse tapijten, biedt een verrassend perspectief op de ontstaansgeschiedenis van zijn oeuvre. Recent onderzoek door kunsthistorica Alexandra van Dongen richt onze blik zo op de materiële objecten in Vermeers voorstellingen, die ze verbindt met voorbeelden van overgeleverde huisraad uit de tijd van Vermeer. Haar onderzoek is onderdeel van een langlopend project genaamd ALMA: Art Linked to Material Artefacts bij Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam. Alexandra van Dongen (Leiden 1961) is conservator historische vormgeving van Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam. In 2022 publiceerde ze haar boek Dichter bij Vincent. Alledaagse voorwerpen in het werk van Vincent van Gogh, waarmee ze in 2024 de Mr. J.W. Frederiksprijs won.

Jan van Poppel in gesprek met Geertje Dekkers, conservator Stadsgeschiedenis Centraal Museum in Utrecht.  Deze winter is de tentoonstelling Getekend, de Natuur - Een levende geschiedenis in het Centraal Museum te zien. De thematische, transhistorische tentoonstelling onderzoekt de relatie tussen mens en natuur aan de hand van een omvangrijke en eeuwenoude collectie Utrechtse landschapstekeningen: de Atlas Munnicks van Cleeff. De Atlas Munnicks van Cleeff bestaat uit ongeveer 1500 landschapstekeningen en -prenten, voornamelijk uit de zeventiende en achttiende eeuw, waarvan zo’n honderd werken in de tentoonstelling te zien zijn. Getekend, de Natuur laat zien hoe de mens de natuur heeft bewonderd, benut en soms ook beheerst. Aan de hand van drie indringende thema’s ontrafelen we de steeds veranderende verhouding tussen mens en natuur. Met deze tentoonstelling nodigen we de bezoeker uit om zelf een oordeel te vormen over onze relatie tot de natuur'.

Brecht van Hulten praat met violist Janine Jansen. Ze is artistiek leider van het Internationaal Kamermuziek Festival, dat 27 december van start gaat in Utrecht en ook wordt uitgezonden op NPO Klassiek. Janine Jansen koos voor deze uitzending zelf muziek uit die verbonden is aan haar afgelopen jaar, de geschiedenis van het Internationaal Kamermuziekfestival en de editie van 2025.

Annemieke Bosman in gesprek met scenarioschrijver Roos Ouwehand en actrice Malou Gorter. Met Ouwehand en Gorter blikken we terug op de succesvolle BNN-Vara televisieserie Oogappels. Na zeven seizoenen kwam er deze maand een eind aan deze hitserie waarin vier volkomen verschillende gezinnen worstelen met de opvoeding. Over puberstress en ouderleed. Oogappels won in 2023 de Gouden Televizierring en in 2025 een Gouden Kalf.  Roos Ouwehand is scenarioschrijver van veel succesvolle films en series, waaronder De Joodse Raad en Oogappels. Malou Gorter speelde de rol van Merel van Voorst in Oogappels. Gorter was ook te zien in Het jaar van Fortuyn en De Joodse Raad.

Annemieke Bosman in gesprek met componist Leonard Evers en schrijver Bart Moeyaert.  De Nationale Opera brengt deze kerstvakantie de wereldpremière van Atman!, een coproductie met De Nederlandse Reisopera en Opera Zuid. Voor deze nieuwe jeugdopera zochten componist Leonard Evers en schrijver Bart Moeyaert naar een verhaal dat klein van vorm maar groot van verbeelding kon zijn. De kern, die verder reikt dan een traditioneel kinderavontuur, vonden ze in de ervaring van “kwijt zijn”: niet alleen een voorwerp verliezen, maar ook jezelf. Dat idee groeide uit tot het verhaal van de negenjarige Atman, die verdwaald raakt in zijn eigen stad. Hij heeft de sleutel van thuis op zak, maar weet niet meer waar hij woont. Op straat vraagt hij raad. Wat begint als een eenvoudig verzoek (‘Weet u welke kant ik op moet?’) wordt een tocht met omwegen en hindernissen die voor een jongen van negen soms onoverkomelijk lijken – of nee: zijn.  Leonard Evers, bekend van de succesvolle jeugdopera’s Goud! en Kriebel, heeft een grote affiniteit met muziektheater en schreef jeugdopera’s voor onder andere De Nationale Opera en Opernhaus Zürich.   Bart Moeyaert is bekend van romans als Broere en Een ander leven. Zijn literaire oeuvre wordt internationaal geprezen en hij won onder meer de Vlaamse Cultuurprijs, de Woutertje Pieterse Prijs en de prestigieuze Astrid Lindgren Memorial Award, de hoogste onderscheiding in de jeugdliteratuur. Atman! is Moeyaerts eerste operalibretto.

Annemieke Bosman praat met schrijver Yorick Goldewijk over zijn nieuwe jeugdboek Albatros. Soms word je wakker en weet je meteen dat er iets niet goed is. Je weet niet hoe je het weet, maar je weet het, zo zeker als de zon die door je raam naar binnen schijnt. Al zo lang Abel zich kan herinneren klinken er geluiden van oorlog, maar op een dag is het stil. Als hij gaat kijken wat er aan de hand is, ontdekt hij dat zijn moeder in een hert veranderd is. Zijn vader is spoorloos. Eenmaal buiten lijkt iederéén wel een dier te zijn geworden. Op zoek naar overgebleven mensen steekt Abel de rivier over naar het vijandige Noorden. Uitgerekend daar vindt hij de enige andere mens die geen dier is geworden: de cynische, hatelijke Kat. Veroordeeld tot elkaars gezelschap gaan ze op reis. Abel omdat hij andere mensen wil vinden, Kat omdat ze de zee wil zien, en allebei omdat ze willen weten wat er in hemelsnaam aan de hand is… Yorick Goldewijk schreef eerder o.a. Films die nergens draaien, waarvoor hij de Gouden Griffel won. De Engelse vertaling van dit boek werd uitgeroepen tot Times Children's Book of the Year.

Annemieke Bosman praat met kostuumontwerper Manon Blom over haar werk voor film. Ze won dit jaar haar tweede Gouden Kalf in de categorie costume design voor haar werk voor de film Drie dagen vis.

Annemieke Bosman in gesprek met podcastmaker Fleur Speet. Deze week verschijnt de nieuwe podcastserie Historische Klassiekers van Fixdit, waarin elf hedendaagse schrijvers elf vrouwelijke auteurs uit de periode 1500-1800 opnieuw tot leven brengen. De reeks maakt deel uit van een breder project dat deze literaire herontdekkingen combineert met onderwijsvernieuwing. Elke aflevering is gebaseerd op een hertaling van het historische werk door een hedendaagse schrijver, die speciaal voor dit project is uitgenodigd om tien pagina's te hertalen.  De reeks bevat bijdragen van onder anderen Joke van Leeuwen, Alfred Schaffer, Ilja Leonard Pfeijffer, Sanneke van Hassel en Simone Atangana Bekono. Zij hertaalden het werk van vrouwelijke auteurs als Anna Bijns, Anna Roemers, Juliana de Lannoy, Aagje Deken en Betje Wolff. Fixdit is een collectief van schrijvers, vertalers en onderzoekers dat streeft naar een evenwichtiger literair landschap. Met Historische Klassiekers zet Fixdit zijn missie voort om vergeten vrouwelijke stemmen opnieuw hoorbaar te maken — ditmaal met steun van onderwijs- en cultuurpartners.

Annemieke Bosman praat met documentairemaker Arnold van Bruggen. Texelse sportduikers halen in 2014 honderden kostbare voorwerpen uit een scheepswrak in de Waddenzee. Leren boekbanden, gouden gebruiksvoorwerpen en als klapstuk een unieke 17e-eeuwse jurk in wonderbaarlijk goede staat. Ze plaatsen de wetenschap voor grote raadsels en de betrokkenen voor dilemma’s. Wie heeft recht op de vondsten: de Texelse duikers, een lokaal museum of het Rijk? En wat moet er met de rest van de schatten van het Palmhoutwrak gebeuren? Na de bejubelde driedelige serie De jurk en het scheepswrak (nominatie Nipkowschijf 2023) gaat documentairemaker Arnold van Bruggen in een nieuwe film dieper in op die laatste vraag in de nieuwe documentaire De redders van het scheepswrak.  De jurk is inmiddels in volle glorie te zien in het Texelse museum Kaap Skil, maar er liggen nog honderden kostbare voorwerpen in het scheepwrak in de Waddenzee. Als gevolg van erosie door klimaatverandering en veranderende stroming dreigen ze binnen enkele decennia voorgoed te verdwijnen. De Texelse sportduikers, die ooit de jurk vonden, mogen niet meer op deze wrakken duiken zonder vergunning en administratie. Ze voelen zich buitenspel gezet. En ondertussen groeit de druk: museumbezoekers en wetenschappers willen dat de wrakken worden opgegraven. In dit op zichzelf staande vervolg op De jurk en het scheepswrak volgt Texelaar Arnold van Bruggen de eilanders, archeologen en de politica die met hart en ziel proberen het maritiem verleden van de Waddenzee te redden, voordat het voorgoed verloren gaat. De NPO Doc De redders van het scheepswrak is op eerste kerstdag te zien, donderdag 25 december, om 22.25 uur op NPO 2.

Annemieke Bosman in gesprek met presentator Floris Kortie en musicoloog Simone Leuven. Deze week verschijnt de NTR/Podium Klassiek-podcast Betaalde liefde – het wonderlijke verhaal van Tsjaikovski en mevrouw von Meck op diverse platforms. In deze vijfdelige serie neemt Floris Kortie ons met acteurs en kenners mee naar een van de wonderlijkste relaties uit de muziekgeschiedenis, tussen componist Pjotr Iljitsj Tsjaikovski en zijn mecenas, penvriendin en platonisch geliefde Nadezjda von Meck. Jarenlang schonk Nadezjda von Meck aan Pjotr Iljitsj Tsjaikovski enorme sommen geld waardoor hij zich helemaal aan zijn componeren kon wijden. Tsjaikovski reisde Europa en Rusland rond en verbleef overal op haar kosten in haar villa's en buitenverblijven. In die periode schreven ze elkaar maar liefst twaalfhonderd intense brieven over muziek, liefde en leven. Hij droeg in het geheim nieuwe stukken aan haar op, zij zorgde voor een gestage stroom roebels. Er was slechts één voorwaarde: ze mochten elkaar nooit ontmoeten. Presentator Floris Kortie gaat langs bij Tsjaikovski-fans zoals musicoloog Simone Leuven en schrijver/Ruslandkenner Sjeng Scheijen, die beiden ook gegrepen zijn door deze wonderlijke correspondentie.