Ιστορία μιας πόλης

Στη νοτιοδυτική πλαγιά της Πεντέλης, σε υψόμετρο περίπου 700 μέτρων και με θέα προς το λεκανοπέδιο της Αθήνας, βρίσκεται ένα από τα πιο μυστηριώδη σημεία της Αττικής: το Σπήλαιο Αμώμων, γνωστότερο σήμερα ως «Σπηλιά του Νταβέλη».Τι ακριβώς είναι η περίφημη «Σπηλιά του Νταβέλη» και γιατί το ιστορικό της όνομα είναι Σπήλαιο Αμώμων; Πόσο διαφορετικό είναι το τοπίο που βλέπουμε σήμερα από εκείνο της αρχαιότητας; Πότε εμφανίζεται στην ιστορία του σπηλαίου ο Χρήστος Νάτσιος, ο περίφημος Νταβέλης; Υπάρχουν πραγματικά στοιχεία ότι χρησιμοποιούσε τη σπηλιά ως κρησφύγετο ή πρόκειται κυρίως για θρύλο; Γιατί το όνομα του Νταβέλη επισκίασε το ιστορικό όνομα του σπηλαίου; Τελικά, γιατί η Σπηλιά του Νταβέλη εξακολουθεί να γεννά τόσους μύθους;Λήσταρχοι, μοναχοί, βυζαντινά εκκλησάκια, αρχαία λατομεία, μυστικές στοές και στρατιωτικά έργα. Η περίφημη Σπηλιά του Νταβέλη στην Πεντέλη έχει συνδεθεί με μερικούς από τους πιο επίμονους θρύλους της Αθήνας. Πόση αλήθεια κρύβεται όμως πίσω από αυτούς; Και τι γνωρίζουμε πραγματικά για έναν χώρο με ιστορία πολλών αιώνων, που ξεκινά πολύ πριν από τον διαβόητο λήσταρχο;Η αρχαιολόγος και σπηλαιολόγος Αλεξάνδρα Μαρή μιλά στην Αγιάτη Μπενάρδου για το Σπήλαιο Αμώμων, τη σχέση του με τα αρχαία λατομεία της Πεντέλης, τους ασκητές που εγκαταστάθηκαν εκεί, τους θρύλους για τον Νταβέλη και τη Δούκισσα της Πλακεντίας, αλλά και τα αινιγματικά στρατιωτικά έργα του 20ού αιώνα.Η Αλεξάνδρα Μαρή είναι αρχαιολόγος και σπηλαιολόγος της Εφορείας Παλαιοανθρωπολογίας- Σπηλαιολογίας του υπουργείου Πολιτισμού, με εξειδίκευση στη Νεολιθική περίοδο. Ένα από τα σπήλαια με τα οποία ασχολείται τα τελευταία χρόνια είναι το Σπήλαιο Αμώμων και οι αρχαιολογικές και ιστορικές μαρτυρίες που συνδέονται με τη μακρά χρήση του.

Στην αρχαία Αθήνα, μια καθημερινή συναλλαγή δεν στηριζόταν μόνο στο νόμισμα αλλά και σε ένα ολόκληρο σύστημα μέτρησης, ελέγχου και δημόσιας εγγύησης. Αφορμή για τη σημερινή μας συζήτηση είναι ένα μικρό αλλά ιδιαίτερα εύγλωττο αντικείμενο που εκτίθεται στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης: ένα αττικό χάλκινο σταθμίο του 6ου–5ου αιώνα π.Χ., βάρους 446 γραμμαρίων, με ανάγλυφο δελφίνι και εγχάρακτα γράμματα.Με αφετηρία αυτό το αντικείμενο συζητάμε σήμερα με τον κλασικό αρχαιολόγο και καθηγητή Αρχαίας Νομισματικής Παναγιώτης Ιωσήφ, Επιστημονικός Διευθυντής του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης,Τι ακριβώς είναι το αττικό χάλκινο σταθμίο με το δελφίνι που εκτίθεται στο Μουσείο και τι μπορεί να μας πει, για τον τρόπο με τον οποίο οργανώνονταν οι συναλλαγές στην αρχαία Αθήνα;Ποιος καθόριζε τις μονάδες βάρους στην Αθήνα; Ποιος είχε την ευθύνη να ελέγχει τα σταθμά και τις ζυγαριές στην αθηναϊκή αγορά; Πόσο ακριβείς ήταν στην πράξη οι μετρήσεις;Τι συνέβαινε όταν ένας αγοραστής ή ένας πωλητής θεωρούσε ότι είχε εξαπατηθεί στη ζύγιση; Ποια ήταν η διαδικασία καταγγελίας και τι είδους κυρώσεις μπορούσαν να επιβληθούν; Πώς χτιζόταν η εμπιστοσύνη στην αγορά; Πόσο σημαντική ήταν η παρουσία της πόλης και των θεσμών της για να μπορεί ένας άγνωστος να συναλλάσσεται με έναν άλλο άγνωστο;Υπάρχει διαφορά ανάμεσα σε αυτό που μας λένε οι νόμοι και οι επιγραφές για την οργάνωση της αγοράς και σε αυτό που αποκαλύπτουν τα ίδια τα αρχαιολογικά ευρήματα — σταθμά, ζυγαριές και νομίσματα — για την καθημερινή πρακτική;Ο Παναγιώτης Ιωσήφ είναι κλασικός αρχαιολόγος, ειδικός της ελληνιστικής Ανατολής, και Επιστημονικός Διευθυντής του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης. Είναι καθηγητής Αρχαίας Νομισματικής στο Πανεπιστήμιο Radboud του Νάιμεχεν στην Ολλανδία. Το ερευνητικό του έργο επικεντρώνεται, μεταξύ άλλων, στην αρχαία νομισματική και οικονομία, τη θρησκεία και την εικονογραφία στην αρχαιότητα.

Κάτω από το θέατρο Περοκέ λειτουργούσε τη δεκαετία του 1960 η «Χαβάη», ένα από τα πιο γνωστά στέκια ενός κόσμου που σπάνια εμφανίζεται στην επίσημη ιστορία της Αθήνας. Με αφορμή μια ιστορία εγκλήματος που συνδέεται με το μαγαζί, επιχειρούμε να ανασυνθέσουμε την τρανς και κουίρ Αθήνα των δεκαετιών του 1960 και του 1970, προτού υπάρξουν οι σημερινοί όροι και ταυτότητες: στέκια, δίκτυα και καλιαρντά, αστυνομικές διώξεις, βία και επισφάλεια, αλλά και σχέσεις φροντίδας, μαθητείας και αλληλεγγύης που αναπτύσσονταν μέσα σε έναν κόσμο συχνά αναγκασμένο να ζει στο περιθώριο.Με τον Κώστα Γιαννακόπουλο συζητάμε για την ιστορία της τρανς και κουίρ ζωής της Αθήνας των δεκαετιών του 1960 και του 1970, που είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορίας της ίδιας της Αθήνας.Θα μιλήσουμε επίσης για τη Θέμιδα, μια εμβληματική μορφή για πολλές από τις γυναίκες, που κατέγραψε η προφορική ιστορία, για το ταξίδι στην Καζαμπλάνκα και τις επεμβάσεις επαναπροσδιορισμού φύλου, αλλά και για το πώς πρέπει να μιλάμε σήμερα για ανθρώπους του παρελθόντος χωρίς να τους επιβάλλουμε αναδρομικά τις σημερινές μας κατηγορίες.Γιατί η ιστορία αυτή δεν είναι απλώς μια αναζήτηση των «πρώτων τρανς» στην Ελλάδα· είναι και μια ιστορία για το πώς αλλάζουν στον χρόνο οι έννοιες του φύλου, της σεξουαλικότητας, της κοινότητας και της ίδιας της ορατότητας.Ο Κώστας Γιαννακόπουλος είναι καθηγητής Κοινωνικής και Ιστορικής Ανθρωπολογίας του Φύλου στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου. Η έρευνά του έχει στραφεί ιδιαίτερα στη μεταπολεμική ιστορία της σεξουαλικότητας στην Ελλάδα, αξιοποιώντας προφορικές μαρτυρίες και αρχειακές πηγές.

Ποια θέση κατέχει ο ναός των Αγίων Αποστόλων του Σολάκη στην ιστορία της βυζαντινής Αθήνας; Τι γνωρίζουμε για τη γειτονιά που αναπτύχθηκε γύρω του; Γιατί οι Άγιοι Απόστολοι διατηρήθηκαν, ενώ άλλα μεταγενέστερα κτίσματα και ναοί της περιοχής δεν σώθηκαν; Πόσο «αυθεντικό» είναι αυτό που βλέπει σήμερα ο επισκέπτης; Τι μας επιτρέπει ο ναός να καταλάβουμε για τη βυζαντινή και νεότερη Αθήνα, που έχει σε μεγάλο βαθμό χαθεί από το σημερινό τοπίο;Ποια ήταν η Αθήνα όταν χτίστηκαν οι Άγιοι Απόστολοι, τι γνωρίζουμε για την ιδιαίτερη αρχιτεκτονική τους; Ο αρχαιολόγος Γιώργος Πάλλης αφηγείται την ιστορία του ναού και, μέσα από αυτήν, φωτίζει τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή πόλη που κρύβεται πίσω από την εικόνα της αρχαίας Αθήνας.Στη νοτιοανατολική γωνία της Αρχαίας Αγοράς, μέσα σε έναν χώρο που σήμερα διαβάζουμε κυρίως μέσα από τα κατάλοιπα της κλασικής Αθήνας, ένας μικρός βυζαντινός ναός, οι Άγιοι Απόστολοι, γνωστός και ως Άγιοι Απόστολοι του Σολάκη, επιβιώνει εδώ και περίπου χίλια χρόνια.Ο ναός, που χρονολογείται γύρω στον 11ο αιώνα, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα σωζόμενα μνημεία της μεσοβυζαντινής Αθήνας. Βρισκόταν στη συνοικία που μέχρι τις ανασκαφές του 20ού αιώνα ήταν γνωστή ως Βρυσάκι, μια πυκνοκατοικημένη γειτονιά που σχεδόν εξαφανίστηκε όταν άρχισε η συστηματική αποκάλυψη της Αρχαίας Αγοράς των Αθηνών.Με αφετήρια αυτό το μικρό κτίσμα, επιχειρούμε να ανακαλύψουμε μια Αθήνα λιγότερο ορατή σήμερα: τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή πόλη, τις γειτονιές και τις εκκλησίες της αλλά και τον τρόπο με τον οποίο οι νεότερες ανασκαφές και αναστηλώσεις διαμόρφωσαν την εικόνα του ιστορικού κέντρου όπως το γνωρίζουμε.Ο Γιώργος Πάλλης είναι αναπληρωτής καθηγητής Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής Αρχαιολογίας και Τέχνης στο τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, με ιδιαίτερο ερευνητικό ενδιαφέρον για τη μνημειακή τοπογραφία και τη βυζαντινή Αθήνα.

Στο πέρασμα της Κάζας, εκεί όπου ο δρόμος μεταξύ Κιθαιρώνα και Πάστρας συνέδεε επί αιώνες την Αττική με τη Βοιωτία, δεσπόζει ένα από τα καλύτερα διατηρημένα αρχαία φρούρια της Ελλάδας. Το Φρούριο των Ελευθερών, με τα ισχυρά τείχη, τους δώδεκα πύργους και τις επιβλητικές πύλες του, έλεγχε ένα από τα σημαντικότερα περάσματα της αρχαιότητας.Σήμερα θεωρείται ένα από τα καλύτερα διατηρημένα αρχαία φρούρια στην Ελλάδα. Πώς κατάφερε να διατηρηθεί μέχρι σήμερα σε αυτή την κατάσταση; Ποιοι το έχτισαν και ποιον προστάτευε; Και τι μας αποκαλύπτουν οι οχυρώσεις των Ελευθερών και της Οινόης για τα σύνορα, τους δρόμους και την άμυνα της αρχαίας Αττικής; Τι γνωρίζουμε για τον τρόπο με τον οποίο αμυνόταν η φρουρά του;Η θέση του βρισκόταν σε μια μεθόριο που άλλαζε συχνά χέρια και ταυτότητα. Οι Ελευθερές εμφανίζονται στις αρχαίες πηγές άλλοτε ως βοιωτικές και άλλοτε ως αττικές, ενώ λίγα χιλιόμετρα ανατολικότερα βρισκόταν η Οινόη, ένας από τους ακραίους δήμους της αρχαίας Αθήνας και ένα ακόμη σημαντικό οχυρό στον δρόμο προς τη Βοιωτία.Η Ειρήνη Σβανά είναι αρχαιολόγος, πτυχιούχος του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, με μεταπτυχιακές σπουδές στην Κλασική Αρχαιολογία και στη Διοίκηση Πολιτισμικών Μονάδων. Έχει εργαστεί σε ανασκαφές στην Ήπειρο, στις Κυκλάδες και στην Αττική.