Tạp chí Xã Hội

Tiện nghi nhiệt mùa hè đã ít nhiều được đưa vào các cuộc bàn luận và trong các văn bản quy định về thiết kế - quy hoạch gần đây như một tiêu chuẩn cho xây dựng công trình mới tại Pháp. Nhưng trong bối cảnh những đợt nắng nóng cao độ và kéo dài mùa hè năm nay, chủ đề này đã « nóng » lên trong đại chúng cũng như thảo luận của giới chuyên môn. Việc nhanh chóng đưa tiện nghi nhiệt mùa hè như một tiêu chí bắt buộc trong mọi thể loại tòa nhà, trở nên cấp thiết. Tuy nhiên, còn nhiều câu hỏi đặt ra để hiện thực hóa mục tiêu này. RFI Tiếng Việt phỏng vấn kiến trúc sư quy hoạch Bùi Uyên tại Paris, cũng là thông tín viên của đài. RFI : Trong những cuộc tranh luận về sử dụng điều hòa, nhiều ý kiến cho rằng nước Pháp có quan điểm không ưu tiên sử dụng điều hòa nhiệt độ, điều này làm việc ứng phó với nắng nóng cực đoan càng thêm lúng túng. Có thực là nước Pháp hạn chế sử dụng điều hòa từ trước đến nay ? KTS.Bùi Uyên : Đến năm 2025, 25% số nhà riêng tại Pháp có lắp đặt điều hòa nhiệt độ, tăng mạnh so với 14% cách đây một thập kỷ, con số này thường được so sánh với Ý, nơi có tỷ lệ 56%. Tuy nhiên, trung bình tại Tây Ban Nha, một nước láng giềng khác ở vĩ độ thấp hơn, và có một số vùng nóng nắng lâu nay, tỷ lệ này cũng chỉ đạt 30%. Các nước láng giềng khác có tỉ lệ lắp đặt điều hòa còn thấp hơn Pháp rất nhiều, như Anh chỉ khoảng 16%. Tính chung ở châu Âu, con số này mới đạt 20%. Như vậy, đúng là đến nay Pháp không ưu tiên lắp đặt điều hòa rộng khắp trong nhà ở, nhưng đó là thực trạng chung của phần lớn các nước châu Âu. Và với việc tăng mạnh những đợt nắng nóng khiến quan điểm này cần phải được xem lại, không chỉ riêng với việc lắp đặt điều hòa, mà với vấn đề tiện nghi nhiệt mùa hè chống nắng nóng nói chung. Tuy nhiên, phải nhìn nhận thực tế là những chính sách thúc đẩy cải thiện chất lượng nhà ở nói riêng, và các công trình xây dựng nói chung, đang chú trọng lớn vào tiện nghi nhiệt mùa đông và giảm tiêu hao năng lượng bởi thất thoát nhiệt do hệ thống sưởi. Ngoài mục tiêu đảm bảo chất lượng sống và làm việc trong các tòa nhà, những chính sách này cũng nhằm hướng tới mục tiêu tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải nhà kính và trung hòa carbonne. Cần phải nhắc lại rằng những báo cáo mới đây của Ban tư vấn cấp cao về khí hậu tháng 7/2026 (HCC), đánh giá về nỗ lực chống biến đổi khí hậu của Pháp, vẫn báo động sự chậm trễ trong tiến trình đạt trung hòa carbone vào năm 2050 trong mảng về các tòa nhà. RFI : Như vậy, Pháp đang tập trung cho việc chống lạnh và giảm thất thoát nhiệt. Liệu đã có những biện pháp gì trong thiết kế, cải tạo các tòa nhà để ứng phó với hiện tượng những đợt nắng nóng kéo dài, khiến điều kiện sinh sống, làm việc trở nên khó khăn, mệt mỏi thậm chí nguy hại sức khỏe ? KTS.Bùi Uyên : Từ đợt nắng nóng kỷ lục gây số lượng tử vong tăng vọt năm 2003, nước Pháp cũng quan tâm nhiều hơn về khái niệm tiện nghi nhiệt mùa hè. Ban đầu, như trong quy chuẩn nhiệt RT2012, những lưu ý này chỉ dưới dạng những khuyến cáo, không bắt buộc, hoặc không có những mục tiêu số liệu kiểm chứng. Các yêu cầu cụ thể về chống nóng, thông gió trong các văn bản quy hoạch cũng tùy vào vị trí địa lý của từng địa phương. Ví dụ như ở các vùng lãnh thổ hải ngoại, những chỉ dẫn thiết kế thích ứng với khí hậu nhiệt đới, chống nắng nóng đã được ban hành rất sớm. Hay ở các tỉnh phía nam, hiệp hội Tòa nhà bền vững vùng Địa trung hải – BDM đã ra đời năm 2008 để đề xuất và áp dụng những tiêu chuẩn phù hợp với yêu cầu chống nóng vượt ngoài những tiêu chí của RT2012, được cho là chịu ảnh hưởng nhiều của các vùng khí hậu Bắc Âu. Một bước tiến lớn là việc đưa tiêu chuẩn tiện nghi nhiệt mùa hè vào thiết kế các công trình mới vào trong quy chuẩn RE 2020. Cụ thể, các tòa nhà mới xây phải đảm bảo dưới ngưỡng chỉ số DH (nhiệt độ-giờ) nhất định trong năm. Chỉ số này được tính bằng độ chênh lệch nhiệt độ so trong phòng với ngưỡng nhiệt tiện nghi của cơ thể  (28 độ vào ban ngày và 26 độ vào ban đêm) nhân với số giờ vượt ngưỡng này trong ngày. Nhiệt độ trong nhà được tính toán thông qua mô hình STD - mô phỏng nhiệt động lực học. Các thông số quyết định sẽ là hướng của tòa nhà, diện tích các cửa lấy sáng, khả năng thông gió tự nhiên (nhà nhiều mặt thoáng hay không), các biện pháp chống nắng, quán tính nhiệt của vật liệu ... Và nhiệt độ ngoài trời được lấy theo đỉnh nắng nóng năm 2003. Tất cả những tính toán này đặt trong điều kiện không dùng những biện pháp làm mát cơ học như điều hòa nhiệt độ. RFI : Như vậy, nếu đáp ứng tiêu chuẩn mới này, các tòa nhà trong tương lai sẽ đảm bảo chống nắng nóng hiệu quả hơn nhiều. So với hiện tại, việc thiết kế và xây dựng phải thay đổi như thế nào ? KTS.Bùi Uyên : Vâng, tiêu chuẩn RE2020 này đã đưa vào áp dụng từ năm 2021, như vậy là những công trình mới khánh thành trong 1-2 năm gần đây đã bắt đầu thấy được hiệu quả của tiêu chuẩn mới này. Sự thay đổi đáng kể ở đây là việc các tòa nhà phải nghiên cứu kỹ hơn về hướng đặt công trình trên khu đất. Kích thước các khung cửa kính cũng phải được tính toán vừa đủ, việc thiết kế những mảng tường kính lớn chắc chắn phải cân nhắc kỹ hơn, hoặc chọn những hướng ít chiếu nắng trực tiếp. Các mặt hướng nắng như hướng Nam hay hướng Tây phải tính thêm các biện pháp chống nắng như volet, lam chống nắng, mái chắn nắng. Các vật liệu cách nhiệt truyền thống cũng phải được lựa chọn lại để có quán tính nhiệt phù hợp cả cho thoát nhiệt nhanh mùa hè. Một yêu cầu mà trong nhiều tòa nhà vẫn còn xem nhẹ, là khả năng thông gió tự nhiên bằng nhiều mặt thoáng. Từ lâu nay, mô hình những tòa nhà có độ dày lớn, ít mặt thoáng thường được lựa chọn để cách nhiệt mùa đông và giảm tiêu hao năng lượng sưởi tối ưu. Mẫu hình những tòa nhà có hành lang ngoài, hai mặt thoáng của những khu chung cư cao tầng cũ của những năm 60-70, không còn xuất hiện. Để đáp ứng với tiêu chuẩn thông gió tự nhiên như hiện nay, những tòa nhà mới phải tìm kiếm một giải pháp trung hòa mới : vừa không trải dài gây mất nhiệt mùa đông, mà vẫn đảm bảo tỉ lệ lớn các căn hộ hay các không gian chính được có hai mặt thoáng. RFI : Thế còn những tòa nhà hiện có, liệu đã có những giải pháp nào để tăng khả năng chống nóng ? KTS.Bùi Uyên : Đây quả thật là một câu hỏi mà Pháp còn đang đi tìm lời giải. Bộ tiêu chí RE 2020 hiện áp dụng cho công trình nhà ở, công trình công cộng, văn phòng xây mới. Trong khi đó, với các công trình hiện hữu, Pháp sử dụng chỉ số đánh giá hiệu suất năng lượng DPE, từ A là mức tốt nhất, đến F, G là mức thấp nhất (tổn thất năng lượng nhiều nhất). Trên cơ sở đó, các chương trình hỗ trợ như MaPrimeRénov’ hay Prêt eco-PTZ giúp người mua nhà vay không lãi suất hay có những khoản hỗ trợ tài chính cho các dự án cải tạo để tăng hạng DPE. Trước những bất cập về tiện nghi nhiệt mùa hè trong nhiều năm trở lại đây, nhiều câu hỏi đặt ra về những giải pháp nhanh hiệu quả trực tiếp, như lắp đặt hệ thống điều hòa không khí, nhưng lại tiềm tàng những nguy cơ như hiện tượng đảo nhiệt, tăng cục bộ nhiệt độ không khí ngoài trời khi các máy điều hòa thải khí nóng ra bên ngoài. Hơn nữa, để tránh những lắp đặt tự phát, việc cải tạo một tòa nhà hiện tại để thêm hệ thống này cũng đòi hỏi có tính toán đồng bộ, tùy từng cấu trúc, phân bố không gian.  Liệu có cần một chính sách hỗ trợ cải tạo tiện nghi nhiệt mùa hè ? Những câu hỏi này đều đang được đặt ra và nghiên cứu tìm giải pháp sớm nhất. Từ trước đến nay, Pháp hướng những giải pháp chống nóng theo hướng tự nhiên. Tại Paris, từ năm 1991, một hệ thống làm mát các tòa nhà công cộng lớn với sự trợ giúp của 120km đường dẫn nước sông Seine ngầm sâu dưới lòng đất. Hệ thống này cung cấp khí mát bằng nước hóa lạnh 4-8°C cho khoảng 1000 trụ sở từ nhà quốc hội đến các bảo tàng. Sau khi làm mát các tòa nhà, nước cuối chu trình bị nóng lên, được làm mát bằng trao đổi nhiệt với nước sông Seine. Phương pháp này không những giảm điện năng tiêu thụ để làm mát hệ thống, mà quan trọng hơn, nó tránh việc thải khí nóng ra ngoài môi trường như sử dụng hệ thống điều hòa thông thường. Raphaëlle Nayral - tổng thư ký của công ty Fraicheur de Paris - cho biết là thành phố Paris đặt mục tiêu tăng gấp đôi số các tòa nhà được làm mát trong vòng 20 năm tới, tăng hệ thống ống dẫn nước sông Seine lên 245km, các bệnh viện, nhà dưỡng lão, trường học sẽ là những mục tiêu được kết nối hệ thống này. Trong khi đó các tòa nhà ở thì cần phải có tầm nhìn dài hơn, vì đòi hỏi nhiều khâu cải tạo trước khi kết nối được hệ thống này. RFI : Từ nhiều năm trở lại đây, vấn đề cải tạo nhiệt ở các trường học bệnh viện luôn là chủ đề cấp bách. Vậy thì ngoài các đổi mới để tăng cường ứng phó trong các công trình nhà ở, đã có những đổi mới gì trong thiết kế, cải tạo để chống nắng mùa hè hiệu quả hơn trong các công trình công cộng này ? KTS.Bùi Uyên : Ngoài những thay đổi trong thiết kế nhà ở dân dụng mới như đã nói ở trên, hiện nay, rất nhiều cải tạo thí điểm đã được triển khai trong các công trình công cộng, từ trường học đến bệnh viện. Một phần là nhằm có giải pháp nhanh chóng cho mảng các công trình hiện tại còn chưa có quy chuẩn cải tạo, mặt khác cũng để làm cơ sở để nghiên cứu và đề ra những giải pháp cải tạo thụ động, giảm thiểu việc làm mát chủ động bằng điều hòa không khí. Theo thống kê năm 2023, 58% các bệnh viện ở Pháp trong tình trạng quá cũ, tổn thất năng lượng. Các trường học, chiếm 50% tổng số công trình công cộng, cũng có tỉ lệ tuổi thọ quá cũ, tiêu hao năng lượng lên đến 20-30%, nhưng mới khoảng 10-15% được cải tạo năng lượng. Trước những đợt nắng nóng ngày càng sớm và dài hơn, nhiều lớp học, phòng bệnh trở nên ngột ngạt, quá nóng bức, phải đóng cửa hay thay đổi giờ học. Chính phủ kết hợp với Ngân hàng lãnh thổ, EDF, ACTEE, ngân hàng bưu điện, đã đưa ra gói kinh phí khẩn cấp 190 triệu euros để tập trung vào cải tạo 2.500 trường học trước mùa hè 2027 và hỗ trợ nghiên cứu giải pháp chống nóng cho 10.000 trường học khác trong cả nước. Các địa phương đều đang tìm cách cải thiện các trường học trên địa bàn mình, bằng những giải pháp tối ưu cân bằng được tính bền vững, tiết kiệm chi phí và dễ dàng nhanh chóng cải tạo. Trong mọi vườn trường, việc trồng th

Một trong những quyết sách của thủ tướng Anh, Andy Burnham, khi lên nhậm chức giữa năm nay, 2026, là điều chỉnh hệ thống giáo dục trên cấp phổ thông ở Anh, nhằm tăng số trường nghề, các khóa đào tạo kỹ năng thực tiễn cho thanh thiếu niên, thay vì chỉ tập trung vào cấp đại học. Ông Burnham, cựu thị trưởng Manchester, còn muốn dư luận thay đổi nhãn quan, không nên coi đại học là con đường tiến thân duy nhất cho thế hệ trẻ. Vậy sáng kiến về chính sách giáo dục mới này của ông có gì đặc biệt và liệu có giúp thay đổi nền kinh tế Anh quốc? Thông tin viên Nguyễn Giang từ Luân Đôn đã theo dõi chủ đề này. RFI: Đầu tiên xin anh cho biết vì sao ông Burnham nêu ra ưu tiên về học nghề hơn là học đại học? Nguyễn Giang: Đầu tiên phải nói là thời điểm thủ tướng Andy Burnham đưa ra chính sách “thay đổi cơ bản hệ thống giáo dục” ở cấp trên phổ thông tại Anh, đã đánh trúng vào một mong đợi của công chúng và các bậc cha mẹ ở Anh về một sự thay đổi lớn. Ngay trong tuần ông Burnham lên nhậm chức ngày 20/07/2026, phủ thủ tướng Anh (hôm 26/07) đã tung ra nghị trình thay đổi 4 lĩnh vực: quốc phòng, phân quyền cho các địa phương, an sinh xã hội, và giáo dục dạy nghề (vocational education). Như thế, về mức độ ưu tiên thì chiến lược cải tổ giáo dục được đặt ngang hàng với quốc phòng.   Có lý do trực tiếp và gián tiếp cho chính sách giáo dục ưu tiên trường nghề hơn trước đây. Một là, về tác động trực tiếp, dư luận Anh đang lo lắng về làn sóng sa thải giảng viên, giáo sư hàng chục đại học diễn ra hơn 2 năm qua. Chỉ mùa hè năm nay, có tin nói hàng vạn giảng viên, nhân viên các đại học đã, đang và sắp mất việc, vì ngân sách của khoảng 120 đại học ở Anh bị thâm hụt. Điều này không chỉ khiến người ta lo ngại về sự lãng phí đầu tư quốc gia vào giáo dục đại học (higher education)  nói chung, mà còn khiến người ta lo ngại cho tương lai của thanh thiếu niên ở Anh nói riêng. Đây chính là câu hỏi dài hơi hơn: bằng đại học nay có giá trị gì? Thực tế là trong khi thị trường lao động sau đại dịch COVID-19 vẫn yếu, việc áp dụng AI (trí tuệ nhân tạo) khiến nhiều ngành học bị mất giá. Hệ quả là sinh viên tốt nghiệp đại học ra trường vẫn thất nghiệp khá nhiều.  Ngoài ra, về mặt xã hội, ở Anh hiện có nhóm NEET (Not in Education, Employment and Training), gồm 1,02 triệu thanh thiếu niên 16-24 tuổi không học hành, không làm gì cả, đang là gánh nặng lớn cho ngân sách. Chính phủ bỏ ra hàng năm 125 tỷ bảng để chu cấp cho họ. Vì thế, chính ông Burnham đã nêu ra chính sách là “coi các trường nghề có uy tín, có giá trị ngang các trường đại học”, để mở một lối đi rộng hơn cho các bạn trẻ không vào đại học. Ông cũng nói nước Anh “đi vào con đường sai lầm” là quảng bá quá mức cho đại học (overpromote universities) và phê phán văn hóa gây sức ép lên học sinh, sinh viên và gia đình của họ bởi “các xưởng thi cử” (exam factories). Chính phủ Anh nêu ví dụ về Hà Lan và Đức, nơi có các trường nghề mạnh và nền công nghiệp địa phương phát triển, và muốn Anh học theo các nước đó. RFI: Như thế có phải từ trước tới nay các trường dạy nghề ở Anh bị cho là kém hơn đại học? Anh có thể giải thích vì sao có sự phân biệt đó? Nguyễn Giang: Vương quốc Anh thực ra chỉ có chừng 160 đại học được công nhận là ‘university’ (đại học tổng hợp), và khoảng vài chục viện đại học có chứng chỉ tương đương, tạm cho là 200 cả thảy. Các cơ sở này, tuy nhiên, đào tạo ra ít nhất là 2,5 triệu sinh viên tốt nghiệp mỗi năm, với đầu vào chừng 2,8 triệu em nhập học niên khóa 2024-25.  Số trường nghề, còn gọi là ‘vocational college’ hoặc có chỗ là ‘technological college’ có từ 380 tới 400 cơ sở trên cả nước nhưng chỉ đào tạo khoảng 1,6 triệu học viên mỗi năm. Họ dạy các nghề dịch vụ như chăm sóc sức khỏe (làm y tá, hộ lý), thiết kế công nghiệp (industrial design), công nghệ thông tin, xây dựng. Sự khác biệt với đại học là các trường nghề nhận học viên từ 16 tuổi.  Ở Anh hiện nay, học sinh sau lớp 10 không muốn học tiếp hệ dự bị đại học để lên university thì chọn trường nghề. Họ học từ năm 16 đến 18 tuổi (3 năm) rồi nhận vị trí thực tập ở các bệnh viện, công trường, công ty. Lý do lịch sử, phân biệt giai cấp khiến trường nghề không có uy tín như trường đại học. Ở đây còn có định kiến trong xã hội Anh cho rằng trường nghề là chỗ “đón sinh viên thi trượt” (fallback option) cho những bạn không vào được đại học. Các vị trí nghề nghiệp sau trường nghề thường gắn với lao động không hẳn là chân tay, nhưng không phải là công việc mang tính trí thức, học thuật (academic), nên có sự phân biệt đối xử. RFI: Chính sách của ông Burnham có gì mới với các trường dạy nghề, thưa anh? Nguyễn Giang: Đầu tiên, phủ thủ tướng Anh muốn áp dụng trên cả nước Anh chương trình dạy nghề mà ông Burnham đã áp dụng ở Manchester, gọi là Manchester Baccalaureate (Mbacc).  Tôi có tìm hiểu chương trình này, hiện mới triển khai tới năm thứ 2, như một phần của Viễn kiến 2030 cho đại đô thị Manchester, thì thấy có nhiều điểm thú vị. Thứ nhất, họ coi Giáo dục, Việc làm và Kỹ năng (Education, Work and Skills) là một chuỗi liên kết, chứ không phải cứ dạy rồi sau đó ai tốt nghiệp ra trường tự đi mà tìm việc. Ở Manchester, họ làm ngược lại, chọn xuất phát điểm là thị trường việc làm, kết nối ngay với các doanh nghiệp, các công ty dịch vụ giao thông, y tế, thiết kế đô thị, và dựa trên nhu cầu việc làm mới xác định các nhóm kỹ năng, từ đó xây dựng chương trình học (curriculum) và chọn cách đào tạo cho học viên. Người ta nhấn mạnh tới các kỹ năng thiết thực, chứ không học lý thuyết suông nữa. Thứ nhì, để thành công thì ba bên đều cam kết với nhau: công ty cam kết sẽ tuyển nếu bên đào tạo dạy được những học viên theo chương trình; trường nghề sẽ phải làm những gì thị trường yêu cầu; và học viên, sau khi làm bài thẩm định (quiz) về kỹ năng cá nhân, sở thích, sẽ ghi danh chọn khóa học họ muốn. Hệ thống tất nhiên không  bắt công ty A phải tuyển học viên B… hay bắt ai phải chọn việc này, việc kia, nhưng đảm bảo sẽ cho người học con đường tới việc làm tốt (guarantee a clear line of sight to good jobs). Kinh nghiệm của Manchester là công ty, cơ sở lao động tới trường cấp II, trình bày, chia sẻ với các học sinh ở tuổi chọn chỉ GCSE (chứng chỉ tốt nghiệp phổ thông) về các chương trình thực tập. Các em nào ở tuổi mới có 14-15 đã muốn chọn học nghề và đi thực tập, để năm 16 tuổi có chứng chỉ, rồi đi làm luôn, được khuyến khích. Điểm thứ ba, mà tôi thấy quan trọng là khi cho triển khai McBacc ra cả nước, chính phủ Anh muốn kỹ năng số (digital skills), vốn thân thuộc với thế hệ này, phải trở thành một phần của chương trình đào tạo. Để triển khai cải cách này, chính phủ Anh cũng sẽ bỏ vào nhiều tỷ bảng từ nay tới 2030 để hỗ trợ việc phối hợp giữa cơ sở cung cấp việc làm và cơ sở đào tạo (employment-education alignment). Thiếu hai mắt xích này thì cải cách trở nên vô nghĩa. RFI: Theo những đánh giá sơ bộ tại Anh quốc, cách tăng uy tín và nội dung thiết thực cho trường nghề, cùng đầu tư của chính phủ,  có đem lại kết quả hay không? Nguyễn Giang: Hiện còn quá sớm để đánh giá chương trình tăng giá trị thực tiễn và uy tín của trường nghề tại Anh có hiệu quả tới mức nào. Một đánh giá sơ bộ của nhà báo Rachel Sylvester đăng trên tờ The Observer tại một số trường ở Manchester cho thấy các trường tham gia chương trình McBacc sớm trong 18 tháng qua, thì có 0% học sinh lớp 10 bỏ học, so với con số 3,8% ở các trường còn lại.  Các báo khác ở Anh bình luận rằng việc triển khai ra cả nước mô hình nói trên sẽ còn phụ thuộc nhiều vào cấu trúc kinh tế từng vùng miền. Ví dụ, ở các làng quê thì nhu cầu tuyển người làm nông nghiệp rất ít, vì đó thường là các doanh nghiệp gia đình. Ở các nơi thất nghiệp đang cao sẵn rồi thì việc ưu tiên chọn các thiếu niên 17-18 tuổi vào làm sẽ khiến lứa người thất nghiệp cao tuổi hơn, già hơn phản đối. Cần phải nói là để thành công thì chính phủ cần bỏ ra rất nhiều tiền. Chỉ riêng các khoản đầu tư công để tạo ra cấu trúc vận hành kiểu mới ở Manchester (Greater Manchester Combined Authority), gồm cả đầu tư vào đào tạo tay nghề cho giới trẻ, đã lên tới 10 tỷ bảng Anh trong những năm qua. Triển khai ra cả nước sẽ cần những khoản tiền đầu tư công khổng lồ. Viễn kiến của ông Burnham dù sao cũng là tiếng chuông cảnh tỉnh cho cả hệ thống giáo dục Anh lâu nay đầu tư quá nhiều vào khối đại học, mỗi năm cho ra trường vô số người trẻ chỉ nắm được các lý thuyết xã hội, mà thiếu kỹ năng thực hành. Điều chắc chắn là dù nhanh hay chậm thì trong vòng 4-5 năm tới, hệ thống này sẽ phải thay đổi và vai trò của các trường nghề sẽ được đề cao hơn, giúp giáo dục và đào tạo bám sát thực tiễn kinh tế hơn.   

Thị trường lao động quốc tế đang chứng kiến sự dịch chuyển đáng kể của lao động phổ thông Việt Nam trong những năm gần đây, nhất là từ sau đại dịch Covid-19. Bên cạnh các thị trường quen thuộc tại châu Á, nhiều điểm đến mới tại châu Âu, Úc và Bắc Mỹ đang dần trở nên hấp dẫn hơn, phản ánh sự thay đổi cả về nhu cầu tuyển dụng và chính sách nhập cư của các quốc gia tiếp nhận. Để hiểu thêm về sự thay đổi này, RFI đã có cuộc phỏng vấn ông Nguyễn Đức Việt, tổng giám đốc của công ty phát triển nguồn nhân lực MD Việt Nam, chuyên về dịch vụ giới thiệu nguồn nhân lực ra nước ngoài. RFI : Xu hướng dịch chuyển các thị trường lao động nước ngoài đối với lao động phổ thông Việt Nam trong những năm gần đây diễn ra như thế nào ? GĐ.Nguyễn Đức Việt : Trong khoảng vài năm trở lại đây, đặc biệt là sau dịch Covid thì xu hướng dịch chuyển của lao động Việt Nam ra quốc tế đã thay đổi khá nhiều và khá là rõ nét. Thị trường truyền thống thì trước đây bao gồm ví dụ Nhật Bản. Trong nhiều năm, con số chúng ta có là từ khoảng 50.000 đến 80.000 lao động sang làm việc ở hạng mục là lao động phổ thông. Ngoài ra, còn có thêm những lao động có tay nghề. Đài Loan thì cũng đều đặn hàng năm có từ khoảng 40.000 đến khoảng 70.000 lao động mới sang làm việc. Hàn Quốc thì có thể sẽ ít hơn và tùy theo những hạn mức mà chính phủ Hàn Quốc cấp cho Việt Nam. Hiện nay, thường là các đơn vị chủ quản của nhà nước là những đơn vị triển khai chính, gồm visa E9 - chương trình EBS, hoặc visa E8 là chương trình thời vụ 5 tháng hoặc 8 tháng. Đấy có thể nói là ba thị trường truyền thống nhất mà nhiều năm qua Việt Nam đang đưa người lao động đi nước ngoài và có sự quản lý rất chặt chẽ của nhà nước. Hiện nay thì chúng tôi thấy đang có sự mở rộng rất mạnh mẽ sang những quốc gia đặc biệt là ở châu Âu, ví dụ như Đức, Hungary, Ba Lan hay Nga. Ngoài ra, cũng có một số quốc gia khác được gọi là phát triển rất là tốt, như Úc hay Canada. Nguyên nhân dịch chuyển đến các quốc gia này thì chủ yếu là do nhu cầu nhân lực tại đó, dân số già hóa, thiếu hụt lao động nhiều, và có một đặc thù khác là người trẻ tại các nước này ít tham gia vào những công việc như sản xuất xây dựng hay những công việc về dịch vụ chăm sóc sức khỏe. Một số nước cũng mở cửa cho những loại hình visa lao động nhiều hơn, đặc biệt là thủ tục xin visa có thể đơn giản hơn với người lao động Việt Nam. Một số quốc gia tiên tiến ở trung tâm châu Âu, như Đức chẳng hạn, họ mở cửa thì những quốc gia xung quanh cũng thu hút nhân lực và thoải mái hơn trong các chính sách tiếp cận lao động. Đâu là lý do dẫn đến sự dịch chuyển này ? Sự dịch chuyển thị trường này chỉ đơn giản là sự dịch chuyển về địa lý hay là về cả tính chất công việc ? Sự thay đổi ở đây là về tính chất công việc và tính chất về thu nhập. Theo ý kiến cá nhân của tôi thì sự dịch chuyển này là do ở những thị trường truyền thống với người lao động Việt Nam thì thu nhập không đáp ứng được tốt như trước. Trước đây, khi người lao động Việt Nam đi theo những chương trình như của Đài Loan, Nhật Bản thì họ có thu nhập có thể nói là chênh lệch rất cao so với làm công nhân ở Việt Nam. Người lao động đi 2-4 năm là hoàn toàn có thể có một lượng tích lũy về tài chính khá tốt và có thể phát triển thêm hoặc xây dựng nhà cửa chẳng hạn. Gần đây, tỷ giá của đồng Yen Nhật giảm sút rất nhiều, thế nên lựa chọn đi những thị trường như Nhật Bản thì dần dần trở lên không còn thu hút đối với người lao động Việt Nam. Và đối với thị trường Nhật Bản, Hàn Quốc hay Đài Loan thì đó thường là những thị trường về lao động cơ bản. Và khi những thị trường châu Âu, hay Úc, Canada mà thiếu lao động và họ mở cửa tiếp nhận lao động thì nhận được chào đón khá là mạnh mẽ từ phía nguồn nhân lực Việt Nam, trong đó có cả những nguồn lực có tay nghề, biết ngôn ngữ, thậm chí là có trình độ. Vậy những thị trường truyền thống của lao động Việt Nam hiện nay đang thay đổi ra sao về nhu cầu và điều kiện tiếp nhận ? Theo ông, thị trường nào đang có xu hướng siết chặt hơn và thị trường nào thì đang mở rộng cơ hội cho lao động phổ thông Việt Nam hơn ? Trong vài năm trở lại đây thì các thị trường truyền thống đang tuyển lao động Việt Nam thì họ vẫn duy trì được nhu cầu tuyển dụng rất lớn. Tuy nhiên, do sự thiếu hụt và chính sách đang thay đổi nhiều, nên họ chuyển từ tuyển dụng ngắn hạn thành tiếp nhận người lao động dài hạn. Có thể thấy điển hình là những thị trường như Nhật Bản, trước đây họ chỉ tiếp nhận những chương trình lao động phổ thông với hợp đồng 3 năm. Gần đây, họ đã chuyển sang những chương trình dài hơn. Người lao động có thể gia hạn thêm 2 năm, có thể nối visa lâu dài và có thể dễ dàng thi để chuyển giai đoạn và có thể ở lại định cư, cũng như bảo lãnh gia đình. Hay những thị trường như Hàn Quốc mở cửa tiếp nhận nhiều hơn những ngành nghề và số lượng. Họ tiếp nhận lao động không chỉ ở Việt Nam, mà cả từ nhiều thị trường ở Đông Nam Á, như Thái Lan, Indonesia. Nhật Bản thì mấy năm trở lại đây thì cũng tập trung tiếp nhận rất nhiều ở những thị trường mới như Indonesia, Myanmar hay Nepal chẳng hạn. Đâu là những yếu tố đang thúc đẩy sự dịch chuyển này : chi phí đi xuất khẩu lao động hay chính sách nhập cư của nước sở tại … ? Tôi nghĩ là có nhiều yếu tố cùng tác động. Nhưng trong đó lớn nhất thì là sự thiếu hụt của nhóm lao động trẻ tham gia những công việc phổ thông dẫn đến là các quốc gia thì có những chính sách nhập cư thoáng hơn, thu hút lao động nhiều hơn. Khi các quốc gia có những chính sách thuận lợi thì đồng nghĩa với việc các đơn vị cung ứng chuyên nghiệp có thể quảng bá, triển khai dễ dàng và thuận lợi. Thế nên, chi phí người lao động bỏ ra khi được tham gia ở những đơn vị cung ứng chuyên nghiệp thì chắc chắn cũng thấp hơn. Một yếu tố khác : Gần đây tôi thấy là, ví dụ thị trường Đức, rất giống với thị trường Nhật 15 năm trước. Có nghĩa là, trước kia khi chúng tôi triển khai thị trường Nhật Bản, để thuyết phục một xí nghiệp có thể tiếp nhận một người lao động, đặc biệt là người lao động đầu tiên, thì rất là khó, bởi vì khi nhân viên người Nhật, hay quản lý, hay lãnh đạo, không quen với sự hiện diện của lao động nước ngoài trong doanh nghiệp thì tâm lý họ rất e ngại. Dù thuyết phục thế nào họ cũng không nhận. Nhưng khi có những xí nghiệp đã tiếp nhận một số lao động và đánh giá khá cao, mọi việc thuận lợi, thì những nhóm công ty khác bắt đầu nhìn vào và có thể dễ dàng tiếp nhận hơn, và trở thành một trào lưu. Có nghĩa là các doanh nghiệp và các chủ xí nghiệp sử dụng lao động họ rất muốn thử. Và tôi đang thấy thị trường Đức đang có yếu tố khá là tương đồng như vậy. Có rất nhiều nhà hàng của Đức bây giờ đang tuyển dụng du học sinh Việt Nam hoặc tuyển dụng lao động Việt Nam. Người Đức, người châu Âu khi đến một cửa hàng và gặp những phục vụ người Việt Nam thì họ có vẻ đã quen hơn rất là nhiều. Thời trước, Việt Nam cũng đã xuất khẩu rất nhiều lao động sang các nước ở Đông Âu, trong đó có Đức. Theo ông, yếu tố lịch sử đó có thể là một thuận lợi để bây giờ các công ty của Việt Nam, ví dụ như công ty phát triển nguồn nhân lực MD Việt Nam, có thể dễ dàng hơn, gặp thuận lợi hơn để đưa lao động sang Đức ? Đúng như vậy. Trước đây, cộng đồng Việt Nam ở những quốc gia châu Âu thì cũng sinh hoạt rất sôi động. Tuy nhiên, do chính sách nhập cư vẫn còn tương đối hạn chế. Gần đây, khi chính sách nhập cư được mở hơn thì phát triển thêm, nhiều người thân quen, nhiều nhóm người lao động mới được giới thiệu. Đặc biệt là có một nhóm người Việt đã thành công ở những quốc gia châu Âu, nên có những xí nghiệp rất muốn tiếp nhận, sử dụng và hỗ trợ cho nhóm người lao động Việt Nam. Và gần đây, họ cũng dễ dàng tuyển và thủ tục tuyển cũng đơn giản hơn. Việc sử dụng lao động cũng cơ bản hơn, tạo thuận lợi cho nhóm lao động Việt Nam bây giờ có thể ra nước ngoài làm việc. Vậy còn về chất lượng, lao động Việt Nam hiện nay có đáp ứng được yêu cầu ngày càng khác biệt giữa các thị trường hay không ? Thực tế thì rất khó để lao động Việt Nam có thể ngay lập tức đáp ứng được yêu cầu của thị trường lao động, đặc biệt là thị trường châu Âu. Tuy nhiên, lao động Việt Nam luôn có tính cách rất cầu thị, rất chăm chỉ và sáng tạo trong công việc. Tốc độ làm việc cũng như năng suất lao động thường được cải thiện rất nhanh. Đây là một đặc điểm mà chủ sử dụng lao động hoàn toàn có thể chấp nhận khi tiếp nhận những nguồn lực lao động lâu dài. Vậy còn về các hạn chế, theo quan sát đánh giá của ông thì lao động Việt Nam có những hạn chế nào đặc biệt hay không ? Ví dụ như về ngôn ngữ hay về tinh thần kỷ luật ? Ngôn ngữ và ngoại hình có thể nói là hạn chế lớn nhất mà lao động Việt Nam đang gặp phải. Còn các vấn đề liên quan đến tính cách, kỷ luật thì chúng tôi có thể dễ dàng đào tạo cho người lao động được. Tầm vóc của người Việt Nam tương đối nhỏ và khi họ làm ở những dây chuyền sản xuất, hay phục vụ chẳng hạn thì có gì đó cảm thấy không phù hợp, người châu Âu chưa thấy quen mắt. Nhưng với sức khỏe thì tôi nghĩ người Việt Nam hoàn toàn có thể thích nghi và làm tốt được. Đấy gần như đi vào thói quen, là đặc trưng của lao động Việt Nam khi ra nước ngoài làm việc. Các doanh nghiệp phát triển nguồn nhân lực như MD Việt Nam thì phải điều chỉnh như thế nào về chiến lực đào tạo và tuyển chọn để thích ứng với sự thay đổi của các thị trường tiếp nhận ? Vâng thực tế thì khi tuyển chọn, chúng tôi luôn dựa vào những yêu cầu của công việc và đặc trưng của xí nghiệp. Mỗi xí nghiệp, mỗi công việc thì đều có những điểm đặc biệt và chúng tôi sẽ dựa vào công việc nhiều hơn, để làm sao người lao động có thể thích nghi và quen với tay nghề. Nhưng có một thuận lợi khá rõ là những ứng viên khi tham gia những thị trường châu Âu thì thường được đào tạo và có bằng cấp cao đẳng hoặc đại học trở lên và họ có năng lực học tiếng cho nên học tay nghề, học công việc rất nhanh và họ có định hướng rất cụ thể khi ra nước ngoài. Họ xác định là sẽ đi nước ngoài trong một thời gian dài. Về đào tạo thì chúng tôi cũng tạo điểm nhấn vào việc này khá nhiều, xây dựng cho họ một môi trường học tập và đào tạo để có thể thích nghi lâu dài với quốc gia tiếp nhận. Người lao động không chỉ tậ

Hè năm 2026 tại Anh xuất hiện hiện tượng mới là các trường đại học ráo riết tuyển sinh bằng cách giảm học phí cho sinh viên nước ngoài, đồng thời hạ điểm chuẩn để tuyển thêm sinh viên Anh. Mục tiêu là giúp nhiều trường đại học ở Anh có thu nhập để bù vào thâm hụt ngân sách trong cuộc khủng hoảng tài chính đang diễn ra. Thế nhưng, hậu quả có phải sẽ là chất lượng đại học Anh quốc sụt giảm? Thông tín viên Nguyễn Giang tại Luân Đôn, trước hết cho biết một số nét chính làm thay đổi bức tranh mùa tuyển sinh ở các đại học Anh quốc năm nay. TTV. Nguyễn Giang : Đây là hai câu chuyện, nhưng đúng là như hai mặt của một đồng xu mà chúng ta đang chứng kiến trong hệ thống đại học Anh năm nay. Thứ nhất ngay trong nhóm Russell Group, quy tụ 24 đại học hàng đầu ở Anh, đã có nhiều trường hạ điểm tuyển sinh với các học sinh tốt nghiệp trung học để tăng số sinh viên nhập học năm thứ nhất. Thứ nhì là các trường nổi tiếng cũng như ít nổi tiếng ở Anh đua nhau giảm học phí cho sinh viên nước ngoài học hệ postgraduate, đa số là lấy bằng thạc sĩ, có chỗ giảm đi 6.000-8.000 bảng/năm.  Về việc giảm điểm cho sinh viên nội địa, trước đây, để vào những trường xếp hạng cao thì học sinh cần điểm hệ dự bị đại học A-Level ba môn là các điểm AAB hay ABB, tùy ngành. Nay thì ba điểm B (BBB) cũng trúng tuyển. Lấy ví dụ, ĐH Queen Mary University of London đã hạ điểm tuyển sinh từ ABB xuống BBC cho các ngành xã hội và khoa học. ĐH Liverpool giảm tương tự, còn ĐH York vẫn giữ điểm ABB/AAB nhưng thông báo sẽ linh hoạt hơn khi xét đơn ở mức điểm thấp hơn. RFI Tiếng Việt : Anh có thể giải thích rõ hơn về cấu trúc điểm tuyển sinh vào đại học ở Anh ? Vâng, để vào đại học ở Anh, khi học ở hệ dự bị đại học (A-Level), các em học sinh phải làm bài thi và có điểm ba môn. Tiêu chuẩn tuyển sinh thường chọn người có điểm cao nhất là A cho môn chính của ngành học (major), còn hai môn phụ có thể chỉ cần điểm AB, hay BBC. Ví dụ, muốn vào trường UCL học ngành Hóa thì điểm môn Hóa phải là A, còn hai môn khác, ví dụ toán, lý, sinh, có thể là A hoặc B, và môn thứ ba, có thể là công nghệ máy tính hay tâm lý học, chỉ cần điểm B. Nay, với việc hạ điểm chuẩn này thì bạn có thể vào học khoa Toán ở trường đại học với điểm môn Toán thi A-Level ở mức B, và học khoa Hóa với điểm môn Hóa chỉ là B. Tức là mức trung bình đã giảm đồng loạt. Với học sinh ở Anh, để vào được đại học thì có các tiêu chuẩn hay kỳ thi nào khác không ? Đối với học sinh nội địa ở Anh, việc vào các trường đại học đa số chỉ cần điểm tốt nghiệp phổ thông. Nhóm tiêu chuẩn đầu tiên là điểm số từ khóa dự bị đại học (A-Level) hay tú tài quốc tế (International Baccalaureate). Tức là có hai hệ học trung học ở Anh, hệ Tú tài thì theo mô hình Pháp và châu Âu; hệ A-Level là đặc thù của giáo dục Anh. Cũng cần nói thêm là ở Scotland thì có hệ điểm số riêng, gọi là Scottish Advanced Highers. Nhưng với các trường nổi tiếng thì trước khi trao giấy báo trúng tuyển, họ còn rà soát thêm ba nấc nữa. Một là, họ bắt học sinh làm bài thi riêng (admission test). Hai là, họ phỏng vấn ứng viên, thậm chí yêu cầu nộp một bài viết trước phỏng vấn, rồi mới xét tiếp. Đây là bộ lọc ở mức cao hơn. Theo tôi được biết, các trường hàng đầu như ĐH Oxford, Cambridge, Imperial College London và UCL đều không chỉ nhìn vào điểm số thi tốt nghiệp phổ thông mà còn yêu cầu ứng viên làm thêm bài sát hạch riêng. Ngoài ra, Oxford và Cambridge, cùng gần như tất cả các trường y ở Anh, đều phỏng vấn ứng viên. Có nơi họ còn muốn xem cả điểm thi hệ GCSE (tốt nghiệp lớp 10) để lọc thêm một lần nữa. Tôi xin nói các đại học Anh đều là các cơ sở giáo dục công ích nhưng tự chủ về tài chính và cách tuyển sinh nên họ có những yêu cầu tiêu chuẩn khác nhau. Điều giống nhau là năm nay rất nhiều trường (có số liệu nói 17 trong số 24 đại học thuộc nhóm Russell Group danh tiếng), đã tự hạ các điểm chuẩn đầu vào, tức là gỡ bỏ tấm lá chắn đem lại danh tiếng lâu nay của họ, ít ra là về độ khó của việc trúng tuyển, để chạy theo con số sinh viên. Thế còn việc giảm học phí (tuition fee discount) để mời thêm sinh viên nước ngoài thì sao? Có thể thấy rõ là các trường đang gặp khó khăn về tài chính thì đã làm động tác “đại hạ giá” tiền học phí cho sinh viên nước ngoài, thường từ 16 tới 20 nghìn bảng/năm. Ví dụ ĐH Aberdeen ở Scotland vốn đang phải tái cấu trúc, sa thải hơn 100 giảng viên và nhân viên để tiết kiệm 10 triệu bảng Anh từ nay tới 2028, thì công bố học phí cho sinh viên quốc tế hệ thạc sĩ giảm đi 8.000 bảng. Đây là con số kỷ lục. Còn ĐH Nottingham tthif giảm ‘tự động’ cho sinh viên nước ngoài mỗi người 3.000 bảng/năm. Đây cũng là đại học đang thua lỗ sau các cú đầu tư mở rộng trường ở cơ sở tại Trung Quốc và Malaysia. Khủng hoảng tài chính của ĐH Nottingham thì cả nước Anh đã biết. Họ bị thâm hụt ngân sách trên 80 triệu bảng và đe dọa sa thải 2700 nhân viên và giảng viên. ĐH Kent, gần nhà tôi, thì nêu rõ họ giảm học phí thêm 5.000 bảng cho sinh viên từ 14 nước, gồm Trung Quốc, Nigeria, Việt Nam và Pakistan. Xin nhắc rằng ĐH Kent hiện đang tồn tại ở dạng được ghép vào cùng ĐH Greenwich ở Luân Đôn để cứu vãn ngân sách, đi kèm một kế hoạch sa thải khá nhiều giảng viên. Điều này cho thấy hạ giá tiền học là cách các đại học Anh phải làm để không phá sản chứ không phải là họ ưu ái gì cho sinh viên nước ngoài. Có phải đây là xu hướng làm giảm chất lượng giáo dục đại học ở Anh? Đã có những ý kiến như vậy, nhưng nhóm Russell Group, qua lời bà Joanna Burton, giám đốc đại diện cho họ, nói rằng “việc nhận đủ sinh viên sẽ giúp tạo ra sự bền vững về tài chính” và tiêu chuẩn học đại học sẽ không hề giảm. Thế nhưng, các đại học Anh đang nhấn mạnh hai diễn ngôn mới. Một là, theo họ, hạ điểm chuẩn là cách mở rộng cơ hội cho các học sinh từ tầng lớp xã hội không được ưu tiên, tạm hiểu là con nhà nghèo, tầng lớp lao động và một số nhóm sắc tộc. Hai là các đại học đang chuyển cách tuyển sinh từ điểm số thuần túy sang cách chọn các em “có tiềm năng thành công” (potential to succeed), theo một bài của nữ nhà báo Alexa Philips, chuyên về giáo dục, viết trên trang iPaper (07/08/2026). Theo anh, những thay đổi lớn này cũng sẽ có những hệ quả trong ngắn hạn và dài hạn ? Đúng thế. Ngay lập tức thì chính sách tuyển sinh dễ hơn trước về điểm số đã làm tăng số sinh viên nhận giấy báo trúng tuyển đại học ở Anh lên cao hơn trước tới 100 nghìn. Năm nay, bước vào niên khóa 2026/2027, học kỳ mùa thu này, có tới 1,3 triệu sinh viên vào các đại học Anh. Đây là sinh viên nội địa, học hệ cử nhân (bachelor: ba năm ở Anh và bốn năm ở Scotland). Điều đáng chú ý là sự phân hóa. Năm nay, sinh viên Anh là lứa đầu tiên phải đóng học phí tăng từ trên 9.000 bảng lên hơn 10.000 bảng. Nhờ vậy, có thể các đại học Anh có tiếng tăm nhất sẽ có nguồn thu. Nhưng các đại học kém hạng hơn thì lại có thể tiếp tục bị thâm hụt ngân sách. Lý do rất đơn giản thôi: khi các đại học hàng đầu hạ điểm chuẩn thì họ sẽ giành sinh viên từ khối mà đáng ra chỉ đủ điểm vào các trường thứ hạng thấp hơn. Những trường thứ hạng thấp sẽ thua trong cuộc chạy đua này. Tức là phân hóa thứ bậc trong số 165 đại học ở Anh sẽ diễn ra khốc liệt hơn. Về lâu dài thì câu chuyện ‘bằng đại học đem lại việc làm hay không’ sẽ tiếp tục được bàn tới ở Anh. Vì số sinh viên nhập học đông như vậy mỗi năm, sẽ tạo ra một số lượng hàng triệu người trẻ trong vài ba năm, cùng gia nhập thị trường lao động vốn đã rất yếu ở Anh. Các ngành nghề đang được dạy và học ở đại học Anh cũng đang phân hóa qua quá trình tuyển sinh. Các trang chuyên ngành cho hay, các môn sinh ngữ, xã hội nhân văn, máy tính đang mất khách kinh khủng. Các ngành khoa học tự nhiên có vẻ vẫn thu hút sinh viên nhiều hơn. Thế còn hiện tượng đại học Anh giảm học phí để nhận sinh viên nước ngoài ‘bằng mọi giá’ có tác động thế nào tới chính ngành giáo dục đại học? Hiện chưa có số liệu nói niên khóa này, việc giảm học phí có làm số sinh viên nước ngoài, đại đa số là học hệ thạc sĩ (master’s), tăng lên hay không? Theo tôi tìm hiểu ở các trang chuyên trợ giúp du học với các em từ Việt Nam thì có vẻ như mấy lý do: quy chế visa khó khăn hơn, chi phí sinh hoạt ở Anh cao hơn và quan trọng là học ở Anh xong ra trường khó kiếm việc tại chỗ, đang khiến các bậc phụ huynh ở Việt Nam tìm sang các thị trường du học ngoài Anh. Họ tìm đến Úc, New Zealand, Đài Loan, Malaysia, và cả Trung Quốc. Học phí và giá sinh hoạt ở các nơi đó đều thấp hơn ở Anh. Số sinh viên Trung Quốc sang Anh du học cũng giảm đều từ mấy năm qua.  Ý kiến chung tại Anh, như của ông Julian Westwood, giám đốc S Squared Insights, chuyên về mảng giáo dục nói trên trang Financial Times, cho rằng với sinh viên nước ngoài, các đại học Anh nay đang dịch chuyển từ mô hình ‘học bổng chuyên sâu, số lượng ít, sang tuyển sinh đại trà bằng học phí hạ giá đồng loạt’. Ông nói chiến lược này có rủi ro cao. Vì khi cả học phí và số sinh viên nước ngoài cùng giảm thì về lâu dài tình hình sẽ rất khó khăn. Một số ý kiến  khác, phê phán nặng hơn, như của một đại diện công ty tư vấn đại học The Brand Education nói với tờ Telegraph rằng đây là cách các đại học Anh tự đưa mình vào ngõ cụt, cùng kéo nhau xuống dốc (a race to the bottom). Cuộc chiến hạ giá, giành sinh viên của họ sẽ phản tác dụng, và vì họ giảm cả tiêu chuẩn đầu vào cho sinh viên nước ngoài, nên chất lượng sẽ đi xuống đồng loạt.

Nhiều tên tuổi lớn trong lĩnh vực công nghệ và truyền thông của Trung Quốc đang dồn lực vào lĩnh vực điện ảnh. Trong tháng 9 vừa qua, nền tảng video ngắn Kuaishou đã công bố kế hoạch hỗ trợ các phim ngắn nhiều tập được tạo bằng trí tuệ nhân tạo, trong khi bộ phận video của tập đoàn công nghệ Tencent đã phát động một “cuộc thi làm phim ngắn AI”.  Trước đó hồi tháng 3, nền tảng phát trực tuyến iQIYI đã ra mắt một công cụ có tên Nadou Pro, cung cấp cơ sở dữ liệu hình ảnh và giọng nói của các diễn viên để làm phim với trí tuệ nhân tạo mà không cần thuê diễn viên. Những công ty như ByteDance cũng đang phát triển những nền tảng phức hợp, sử dụng trí tuệ nhân tạo, có khả năng quản lý toàn bộ quy trình sản xuất, từ viết kịch bản cho đến phân phối phim. Trong cuộc chạy đua công nghệ đó, các AI ngày càng được đầu tư và phát triển, còn những diễn viên, biên kịch và đạo diễn lại bị bỏ lại phía sau. Không cần diễn viên Cuối tháng Ba vừa qua, nền tảng chiếu phim trực tuyến iQIYI, thường được so sánh như Netflix của Trung Quốc, đã công bố việc xây dựng một cơ sở dữ liệu tập hợp hình ảnh và giọng nói của khoảng một trăm diễn viên, những người đồng ý “bán” dữ liệu nghe nhìn của mình, để trí tuệ nhân tạo sử dụng trong quá trình làm phim. Các diễn viên được quay từ mọi góc độ, và giọng nói của họ được ghi âm trong nhiều điều kiện khác nhau. AI sẽ ghi nhớ, tổng hợp và trích xuất các dữ liệu này để tự tạo ra các dữ liệu kỹ thuật số như biểu cảm khuôn mặt, chuyển động môi, cử chỉ, ngữ điệu và cách nói chuyện. Một khi đã tích lũy đủ dữ liệu, AI có thể tạo ra những cảnh quay mới mà không cần diễn viên thực sự xuất hiện tại trường quay hoặc thu âm lời thoại mới, như thể chính diễn viên đang trực tiếp nói và diễn xuất. Cuối cùng, các diễn viên tự đào tạo bản sao kỹ thuật số của chính mình, rồi những bản sao này thay thế họ; trong khi các công ty sản xuất tiếp tục chỉ sử dụng “diễn viên AI” và sa thải những con người ban đầu. Vậy là không còn cần đến những khoản ngân sách khổng lồ để thuê diễn viên, thuê phim trường hay di chuyển đến các bối cảnh tự nhiên, cũng không còn phải xử lý những vấn đề về lịch trình hay bảo hiểm của các ngôi sao điện ảnh lớn. Giờ đây, với một câu lệnh được đưa ra, AI có thể cho diễn viên “diễn” bất cứ khi nào và theo bất cứ cách nào.   Cũng chẳng cần biên kịch và đạo diễn Sáng tạo vốn là một khả năng đặc biệt của con người mà AI không có được. Vậy thì phải chăng những công việc yêu cầu tính sáng tạo cao như biên kịch hay đạo diễn dường như không phải đối mặt với nỗi lo bị AI thay thế ? Thực tế hiện nay tại ngành công nghiệp làm phim Trung Quốc lại cho thấy điều ngược lại. Đúng là AI vẫn gặp nhiều khó khăn trong việc tạo ra các sản phẩm điện ảnh dài và công phu. Trả lời tờ South China Morning Post, nhà sản xuất phim Liu Zhanhao nhận định rằng việc duy trì tính nhất quán của nhân vật và bối cảnh, diễn giải những văn bản phức tạp và khắc phục giới hạn về độ dài của các đoạn video vẫn là những điểm nghẽn lớn mà “bộ não” của trí tuệ nhân tạo chưa vượt qua được. Tuy nhiên xu hướng hiện nay ở Trung Quốc lại không phải là tạo ra các tác phẩm phim dài với những nội dung sâu sắc và sáng tạo. Với sự ra đời của Tiktok, xu hướng làm phim ngắn khoảng vài chục giây đến một vài phút cho mỗi tập và theo dạng quay dọc để phù hợp với màn hình điện thoại đang lên ngôi. Financial Times dẫn số liệu từ Hiệp hội Dịch vụ Phát sóng Trực tuyến Trung Quốc, cho biết trong quý I năm 2026, khoảng 128.000 phim ngắn nhiều tập đã được phát hành tại Trung Quốc, cao hơn hơn ba lần so với tổng số của cả năm trước, và 95% trong số đó được tạo ra bằng AI. Yêu cầu tối quan trọng với những nội dung này đó là phải kịch tính, phải cho khán giả thấy cao trào ngay lập tức để giữ chân họ, với các tập thường kết thúc ở đúng thời điểm người xem muốn biết chuyện gì xảy ra tiếp theo. Xung đột phải mạnh hơn, nhân vật phải cực đoan hơn, cú trả thù phải nhanh hơn. Còn sự tinh tế trong cách kể chuyện và chọn góc quay, hay những diễn biến tâm lý phức tạp của con người, rồi thậm chí là tính logic trong mạch chuyện đều bị đẩy xuống hàng thứ yếu. Nhà sản xuất Liu nhận xét : “Khán giả đang xem những gì mà chúng tôi gọi là các bộ phim thỏa mãn kiểu ‘tắt não’. Họ muốn những cú twist, những tình tiết bi kịch hóa, sự cường điệu.” Trong khi đó Ivy Yang, nhà sáng lập công ty tư vấn Wavelet Strategy, cho rằng phim ngắn sẽ dần biến thành những nội dung AI rập khuôn, sản xuất hàng loạt. Bà Yang nhận định rằng logic sản xuất hiện giờ là “với chi phí thấp nhất, tốc độ nhanh nhất và những cú hích dopamine mạnh nhất.” Lướt một loạt các bộ phim ngắn của Trung Quốc có thể thấy một vài mô-típ quen thuộc như một vị tổng giám đốc trẻ tuổi, giàu có và độc đoán yêu một cô gái nghèo, hay những người bị làm nhục rồi quay trở lại phục thù, chủ tịch giả nghèo bị khinh thường sau đó tiết lộ thân phận thật, v.v. Những nội dung gần như y hệt nhau và không có gì sáng tạo nhưng lại giúp khán giả giải trí mà không yêu cầu phải động não hay kiên nhẫn chờ tình tiết mới. Và theo bà Yang những công thức lặp đi lặp lại này thì AI có thể dễ dàng sao chép và tạo ra kịch bản và cảnh quay mới từ những nội dung cũ với chỉ một câu lệnh. Hiện thực hóa giấc mơ tự làm phim  Điểm sáng rõ ràng nhất mà các công cụ AI đem tới cho các nhà làm phim đó là việc tiết kiệm thời gian và công sức. Financial Times dẫn lời ông Shen Yang, giáo sư tại Đại học Thanh Hoa kiêm giám đốc công ty hoạt hình AI Zeelin, nếu như vào năm 2024, việc sản xuất một bộ phim dài 3 đến 5 phút sẽ cần 5 người trong 3 tháng, thì ngày nay chỉ cần một nhân viên làm việc trong khoảng một đến hai ngày. Chi phí sản xuất cũng chỉ bằng khoảng 10% so với khi có sự tham gia của con người, ở mức 600-800 nhân dân tệ cho mỗi phút. Hơn thế, với những nhà làm phim độc lập, sự xuất hiện của AI cũng mang tới những thay đổi lớn. Thông thường để sản xuất một bộ phim sẽ cần tới một ê-kíp quay phim, máy móc thiết bị, số lượng diễn viên nhất định, xe di chuyển tới các địa điểm quay, v.v. mà những thứ này thì không phải nhà làm phim độc lập nào cũng có thể xoay sở được. Do vậy mà nhà làm phim người Đức Mark Wachholz cho rằng AI làm giảm những rào cản vốn khiến nhiều người có ý tưởng nhưng không đủ nguồn lực để bước vào ngành điện ảnh. Đồng quan điểm, ông Nicolas Guyon, nhà báo và chuyên gia huấn luyện trí tuệ nhân tạo nhận định trên RFI Pháp ngữ : “AI có thể tạo ra một cuộc cách mạng với ngành công nghiệp điện ảnh. Tôi cho rằng AI sẽ giúp cho tất cả mọi người đều có thể sản xuất phim. Tôi thường nói rằng trí tuệ nhân tạo sẽ giúp giúp ngành điện ảnh trở nên tốt hơn, nhanh hơn, rẻ hơn và dễ tiếp cận hơn. Giờ đây một thiếu niên với chiếc máy tính được hỗ trợ bởi AI có thể trở thành một nhà làm phim. Chỉ cần từ những câu lệnh, AI có thể tạo ra các hình ảnh, các cảnh phim chất lượng. Thực tế thì từ hai năm trở lại đây chúng ta đã thấy sự tiến bộ không ngừng của công cụ này. Trong năm 2023, 2024, các hình ảnh do AI tạo ra đã trở nên thực hơn rất nhiều. Còn đến năm 2025, tôi nghĩ đây thực sự là một năm của video. Các công cụ tạo video tích hợp AI đã không ngừng tiến bộ và tạo ra các video chân thực. Từ đó, chúng ta ai cũng có thể trước hết là tạo ra các bộ phim ngắn và sau đó thậm chí là cả các tác phẩm dài.” Vậy là giờ đây, bất cứ ai có ý tưởng đều có thể thử nghiệm ý tưởng đó mà không cần có ngân sách khủng để chi trả cho trường quay, diễn viên hay cả một ê-kíp làm phim hùng hậu. Nền tảng chiếu phim iQIYI của Trung Quốc cho rằng đây sẽ là xu hướng trong tương lai và tự định hình mình như một nền tảng chia sẻ phim do các cá nhân tạo ra, thay vì các hãng phim truyền thống. Theo FranceInfo, sự phát triển này gợi nhớ đến cuộc cách mạng YouTube, khi các video do các cá nhân tự làm ra đã vượt qua nội dung do các đài truyền hình sản xuất. Từ đây, một loại hình nghề nghiệp mới đã mở ra : nhà sáng tạo nội dung video.  Lo ngại về môi trường, bản quyền và làn sóng thất nghiệp  Bên cạnh những người lạc quan tin tưởng vào sự cộng tác giữa trí tuệ con người và trí tuệ của máy tính, nhiều người khác có phần e dè hơn, đặc biệt khi xét đến những hiểm họa về môi trường, nguy cơ đánh cắp dữ liệu và bản quyền, cũng như làn sóng sa thải hàng loạt. Ông Guillaume Grallet, tổng biên tập chuyên mục Khoa học và Công nghệ của báo Le Point, khách mời thường trực trong chương trình Khoa học Tech24 của kênh France 24 nhận định : “Việc tiêu thụ năng lượng đã bùng nổ. Số năng lượng cần thiết để Chat-GPT thực hiện một câu lệnh cao gấp 100 lần so với việc tra cứu thông tin trên Google. Còn nếu muốn tạo một hình ảnh hay một video, khối lượng CO2 tạo ra cho môi trường cũng tăng lên đáng kể. Tôi xin trích dẫn một nghiên cứu của trường Bách Khoa Paris Polytechnique về chủ đề này, theo đó việc sử dụng Chat-GPT khiến khối lượng CO2 thải ra môi trường đã tăng lên gấp ba lần và lượng tiêu thụ điện năng bùng nổ tại Mỹ.” Trong khi đó, Elizabeth Le Hot, tổng giám đốc Adami (Tổ chức Dân sự về Quản lý Quyền của Nghệ sĩ biểu diễn và Nhạc sĩ) tập trung vào nỗi lo về việc các nghệ sĩ bị đánh cắp hình ảnh, âm thanh và cả sự sáng tạo. Trả lời RFI Pháp ngữ, bà nói : “Các nghệ sĩ đang cảm thấy vô cùng lo lắng về AI. Chúng tôi đã phỏng vấn họ hồi tháng 10 năm ngoái, 79% trong số họ cảm thấy rằng AI mang lại nhiều mối đe doạ hơn là lợi ích. Họ bày tỏ nỗi lo về việc AI bắt chước theo hình ảnh và giọng nói của một nghệ sĩ để tạo ra các cảnh phim mà không được sự cho phép của họ. Rồi còn cả các nhà soạn nhạc lo lắng về việc các tác phẩm của mình bị đánh cắp.” Ngoài ra còn phải kể tới làn sóng thất nghiệp đang tràn vào ngành sản xuất phim ngắn. Kênh Channel New Asia kể về câu chuyện của anh Xu Peng, từng là một diễn viên phim ngắn có tiếng tại Trung Quốc, giờ về quê bán rau. Trong năm 2025, nam diễn viên này đóng vai chính trong hàng loạt bộ phim ngắn, với lịch trình kín mít từ 15-16 tiếng quay phim mỗi ngày, Tuy nhiên, tất cả đã thay đổi khi AI có thể tự tạo ra các cảnh quay mới bằng ngân hàng dữ liệu về biểu cảm khuôn mặt, dáng đi và giọng nói của các diễn viên. Xu Peng từ chỗ kín lịch giờ thất nghiệp. Sau khi hoàn thành bộ phim n