Scientias Podcast

Diederik Jekel en Krijn Soeteman bespreken de Nobelprijs voor natuurkunde 2026 voor Francis Halzen. Eerst kondigen zij een samenwerking met Met Nerds om Tafel en een livepodcast in Amsterdam aan. Daarna leggen zij uit waarom neutrino's een nieuwe manier zijn om het heelal te bestuderen: ze zijn elektrisch neutraal en hebben slechts zelden wisselwerking met materie. Via velden, fundamentele krachten en bètaverval komen zij bij Pauli's hypothese van een onzichtbaar deeltje, Fermi's uitwerking en de eerste detectie van reactorantineutrino's door Cowan en Reines. De kubieke-kilometerdetector IceCube op de Zuidpool komt aan het einde kort ter sprake; de werking ervan en de kosmische ontdekkingen bewaren de hosts voor een volgende aflevering. Meer lezen:Nobelprijs voor natuurkunde 2026: https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2026/summary/Hoe IceCube werkt: https://icecube.wisc.edu/science/icecube/Hal West live-opname: https://halwest.amsterdam/voorstelling/scientias-podcast-live/ 00:00 Intro, luisteraarsactie en Scientias Live05:15 De Nobelprijs voor Francis Halzen07:20 Een nieuw venster op het heelal12:25 Wat betekent een interactie tussen deeltjes?16:30 Scalair, vector en tensor: wat is een veld?21:41 De vier fundamentele krachten25:00 Waarom neutrino's nauwelijks reageren op materie28:30 Krachten voorstellen met golven en velden31:00 Kwantumvelden en het W-boson37:39 Hoe ontdek je iets dat overal doorheen vliegt?41:00 Bètaverval en het antineutrino42:55 Deeltjesbanen zichtbaar maken47:31 Pauli voorspelt een onzichtbaar deeltje50:10 Cowan en Reines detecteren reactorantineutrino's54:43 Van een kernreactor naar IceCube: wordt vervolgdSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoe meet je een paar nanogram PFAS in een liter water? In deze aflevering beantwoorden Diederik en Krijn een luisteraarsvraag over de extreem kleine hoeveelheden die tegenwoordig in drinkwater kunnen worden aangetoond. Het antwoord voert langs Robert Boyle, Bunsen en Kirchhoff, chromatografie, massaspectrometrie en Clair Patterson. Uiteindelijk komen al die ideeën samen in de manier waarop laboratoria tegenwoordig PFAS uit een watermonster halen, herkennen en zo nauwkeurig mogelijk meten. 00:00 Hoe meet je een miljardste gram PFAS?03:16 De luisteraarsvraag: hoe voorkom je vervuiling?05:10 Alberto Contador en een minuscuul meetbaar spoor09:09 Robert Boyle en het begin van nauwkeurig meten13:29 IJzer in water zichtbaar maken19:38 Bunsen en Kirchhoff: elementen herkennen aan licht26:31 De ontdekking van cesium29:30 Hoe concentreer je een spoorstof?33:21 Chromatografie: stoffen van elkaar scheiden38:45 Massaspectrometrie: massa, lading en isotopen42:37 Clair Patterson en de ouderdom van de aarde46:27 Het probleem van loodverontreiniging53:10 Hoe controleer je een PFAS-meting?58:50 Van monster tot meetresultaatSee omnystudio.com/listener for privacy information.

In deze aflevering praten Diederik en Krijn over PFAS in het Nederlandse drinkwater. Wat zijn PFAS precies, waarom gebruiken we ze op zoveel plaatsen en wanneer vormen ze een risico? (en waarom we er echt zo snel mogelijk mee moeten proberen te stoppen). Daarna beantwoorden ze een luisteraarsvraag: hoe werkt geur eigenlijk? Van Aristoteles en het reukvermogen van zalmen tot herinneringen die door geur worden opgeroepen, communicerende planten en de werking van geurreceptoren op moleculair niveau. 00:00 Intro01:15 PFAS in Nederlands drinkwater02:59 Wat zijn PFAS eigenlijk?05:04 Waarom zitten PFAS in blusschuim?10:04 Duizenden verschillende PFAS-stoffen13:59 Wanneer wordt PFAS schadelijk?15:26 Hoe bepaalt het RIVM de grenswaarde?20:04 Hoe zorgelijk is PFAS in drinkwater?23:23 Hoe werkt geur eigenlijk?25:10 Aristoteles en de eerste ideeën over geur28:01 Geur bij de Egyptenaren29:02 Hoe ruiken vissen onder water?33:06 Hoe vinden zalmen hun geboorterivier terug?36:08 Waarom roept geur zulke sterke herinneringen op?43:03 Hoe is het reukvermogen geëvolueerd?44:07 Planten communiceren met geurstoffen46:07 Sluipwespen volgen chemische signalen51:00 Hoe herkent onze neus verschillende geuren?53:01 Zo werkt een geurreceptor59:02 Hoe goed is de menselijke neus?1:01:12 Een geurreceptor op moleculair niveau bekekenSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Wie krijgt het miljoen? En heeft AI nou wel of niet de Navier-Stokesvergelijking opgelost, een van de millenniumproblemen, opgesteld door het Clay Mathematichs Institute of Cambridge, Massachusetts (VS). Diederik legt uit aan Krijn hoe het nou eigenlijk zit met die vloeistofdynamica, een nogal pittige tak van de natuurkunde. Luister hier naar de 88ste aflevering van de Scientias Podcast. 00:00:00 Introductie00:01:32 Kaartjes voor het Wetenschapspodcastfestival00:03:11 Heeft AI een groot wiskundeprobleem opgelost?00:06:30 Wat kun je met een vergelijking?00:09:32 De Navier-Stokesvergelijking voorspelt vloeistofstromen00:12:16 Leonhard Euler en vloeistoffen zonder viscositeit00:17:59 Navier voegt stroperigheid toe00:23:21 George Gabriel Stokes komt tot dezelfde vergelijking00:24:14 De geschiedenis kort samengevat00:26:19 Computational fluid dynamics00:28:55 Wervelingen en vorticiteit00:31:29 Waarom drie dimensies zoveel moeilijker zijn00:34:51 Waarom een mogelijke singulariteit ertoe doet00:37:02 Het Millennium Prize Problem00:38:05 Córdoba en Martínez-Zoroa zetten de eerste stap00:42:42 Buckmaster en Alpöge schakelen AI in00:46:05 Het laatste theorema van Fermat00:51:32 Hoe Lean wiskundige bewijzen controleert00:54:57 OpenAI mengt zich in de zoektocht00:58:30 Samenwerkende autonome AI-agents00:59:53 Tienduizend agents werken aan Navier-Stokes01:01:11 De geclaimde oplossing01:01:56 De strijd om prioriteit en erkenning01:05:35 Wat betekent AI voor de wiskunde?01:06:48 Het computerbewijs van het vierkleurenprobleem01:10:25 Wie beheerst de wiskunde van de toekomst?01:16:42 Afsluiting  See omnystudio.com/listener for privacy information.

In aflevering 87 gaan we verder met de Nancy Grace Roman Space Telescope. Dit keer draait alles om de vraag wat deze ruimtetelescoop daadwerkelijk gaat ontdekken. Diederik legt uit waarom onze huidige methoden om exoplaneten te vinden een groot deel van alle planeten missen. Via gravitationele microlensing kan Roman juist planeten met wijde banen en zelfs losgeslagen planeten zonder moederster opsporen. Daarna wordt het nog spectaculairder. Met een geavanceerde coronagraaf probeert Roman het verblindende licht van sterren zo nauwkeurig weg te werken dat het gereflecteerde licht van een exoplaneet zichtbaar wordt. Daarvoor gebruikt de telescoop maskers, vervormbare spiegels, duizenden actuatoren, interferentie en detectoren die afzonderlijke fotonen kunnen registreren. Van Einstein en gekromde ruimtetijd tot diffractie, Airy-patronen en direct gefotografeerde exoplaneten: een diepe duik in de natuurkunde achter een van de bijzonderste ruimtetelescopen van dit moment. 00:00 Intro00:57 Terugblik op de Roman-telescoop01:51 Waarom een panoramatelescoop?03:23 Wat is surveyastronomie?04:25 Het Hertzsprung-Russelldiagram05:05 Edwin Hubble en het uitdijende heelal06:14 Roman en de zoektocht naar exoplaneten06:52 Hoe Kepler exoplaneten ontdekte08:34 De transitmethode uitgelegd10:11 Waarom we zoveel exoplaneten missen12:26 Het probleem van planeten met wijde banen14:12 Meetbias en de kans op een transit16:08 Wat is surveyastronomie in het Nederlands?17:38 Microlensing als oplossing18:52 Einstein en de kromming van ruimtetijd22:48 Zwaartekracht als lens24:14 Hoe microlensing werkt27:04 Hoe een planeet zichzelf verraadt28:33 Roman kijkt naar het centrum van de Melkweg30:16 Honderden miljoenen sterren observeren31:30 Planeten rond de snowline32:29 Losgeslagen planeten zonder ster35:03 Exoplaneten rechtstreeks fotograferen38:30 Hoe werkt een coronagraaf?38:53 Waarom een ster nooit een perfect puntje is40:54 Het Airy-patroon42:16 Waarom telescopen zelf patronen in sterrenlicht maken43:45 De herkenbare spikes van James Webb44:28 Waarom iedereen sterren anders ziet46:23 Hoe blokkeer je sterrenlicht?46:37 Speckles: nepplaneten in je detector47:45 Vervormbare spiegels en duizenden actuatoren49:23 Sterlicht vernietigen met interferentie49:56 Pairwise probing51:51 Wachten op individuele fotonen53:04 De atmosfeer van een exoplaneet onderzoeken53:27 Eeuwen aan slimme oplossingen55:55 De Roman-telescoop als eindresultaat56:50 AfsluitingSee omnystudio.com/listener for privacy information.