Een Stukje Leidse Geschiedenis

Wie vandaag door de Kloksteeg in Leiden wandelt, vlak bij de Pieterskerk, loopt onbewust over heilige grond van de Amerikaanse geschiedenis. Hier vestigde zich aan het begin van de zeventiende eeuw een groep Engelse geloofsvluchtelingen: The Pilgrims. Afkomstig uit Engeland, hadden deze puriteinen zich losgemaakt van de Engelse Anglicaanse staatskerk. Hun kritische houding werd niet geaccepteerd. Daarom staken The Pilgrims in 1608 de Noordzee over en vestigden zich in Leiden.Wil je meer weten over de Leidse geschiedenis? Abonneer je dan op deze podcast, dan mis je geen aflevering. Bezoek ook de website die historicus Joost Bleijie bijhoudt: ⁠https://www.geschiedenisleiden.nl

Aan het einde van de 16e eeuw heeft Leiden de zaakjes goed voor elkaar. We hebben een oorlog overleefd, de wederopbouw loopt voorspoedig, kunstenaars trekken en masse naar de stad om zich te laten inspireren en er is een splinternieuwe universiteit. En die laatste doet precies wat ie moet doen: de uni trekt wetenschappers vanuit binnen en buitenland aan. En zo wordt Leiden naast Lakenstad en Kunststad ook steeds meer een Kennisstad. En dat begon pas echt met de aanleg van een kruidentuintje in 1587.Wil je meer weten over de Leidse geschiedenis? Abonneer je dan op deze podcast, dan mis je geen aflevering. Bezoek ook de website die historicus Joost Bleijie bijhoudt: ⁠https://www.geschiedenisleiden.nl

Na iedere oorlog, gaan mensen op zoek naar de lichtheid van het leven. Ze zoeken manieren om zichzelf te uiten en kunst krijgt volop de ruimte. Zo ook aan het eind van de 80-jarige oorlog. De 17e eeuw staat bol van de kunstenaars die ineens hun talent ontdekken en succes krijgen. In de Leidse regio staat na het ontzet van de stad de ene na de andere schilder op. Gaat het nu weer over Rembrandt? Nee, daarvoor luister je de vorige aflevering. Maar op het gebied van de schilderkunst heeft onze regio nog meer voortgebracht. Wil je meer weten over de Leidse geschiedenis? Abonneer je dan op deze podcast, dan mis je geen aflevering. Bezoek ook de website die historicus Joost Bleijie bijhoudt: https://www.geschiedenisleiden.nl

Rond de eeuwwisseling van 16e naar 17e eeuw, zijn de sporen van het Beleg en het Ontzet van de stad Leiden steeds minder zichtbaar. De stad floreert dankzij de komst van de Universiteit en de groeiende handel in het Leidse laken. Er wordt goed geld verdiend. En waar geld is, daar zijn ondernemers! Een aantal zijn belangrijk voor de verdere ontwikkeling van Leiden. Denk aan de stadstimmerman Lieven de Key, maar ook makers van Bier en kaas zorgen voor nieuwe impulsen aan de groei van de stad.Een Stukje Leidse Geschiedenis, een samenwerking tussen Maanmannetjes Podcasting en Rudeboy Media. Over twee weken hebben we weer een nieuwe aflevering voor je. Wil je meer weten over dit onderwerp, ga dan naar de website https://www.geschiedenisvanleiden.nl en volg @geschiedenisvanleiden op de socials.

Het is 15 juli 1606, als op een warme zomeravond in de Weddesteeg een jongetje wordt geboren. Zoon van een hardwerkende molenaar en een liefhebbende moeder. Hij is één van de negen kinderen van het gezin. Maar met één ding stak hij met kop en schouders boven anderen uit: hij kon verschrikkelijk goed tekenen. Al was dat niet meteen duidelijk voor zijn omgeving. Al op jonge leeftijd gaat hij naar de Latijnse school en op zijn 14e begon hij aan de Universiteit van Leiden: om klaargestoomd te worden voor een functie als bestuurder. Maar Rembrandt van Rijn, want daar hebben we het over, had andere plannen.

Lang voordat Leiden bekend stond als de Sleutelstad, had het een hele andere bijnaam: De Lakenstad.Vanwege de goede verbindingen met Haarlem, Utrecht maar ook via Katwijk naar de zee, was Leiden de spil van de Hollandse textielnijverheid. En bleef dat vanaf de Middeleeuwen ook eeuwenlang. Het Leids Laecken was een beroemd exportproduct. Dat kwam onder meer door het gebruik van de beste Engelse wol en de mooiste kleurstoffen. Leids Laecken, er was niets beters!

Leiden had zo zijn best gedaan om de Spanjaarden tijdens het beleg op afstand te houden, zo vond stadhouder Willem van Oranje, dat de stad wel een cadeautje had verdiend na het ontzet in oktober 1574. En ja, wat geef je dan? Willem wist wel iets, Leiden achtte hij een bekwame plaats voor het stichten van de eerste universiteit van de Noordelijke Nederlanden. Het universiteitsgebouw opende in 1575, aan het Rapenburg, maar niet op de plek waar we de universiteit nu kennen.

Het is het najaar van 1574, de overwinning op de Spanjaarden hangt in de lucht. De Geuzen kunnen het al ruiken! Er heerst een opperbeste stemming. Maar binnen de stadsmuren van Leiden hangt een hele andere sfeer. Er is honger, veel honger. Ziektes, aangewakkerd door het voedseltekort en de slechte hygiëne, eisen veel slachtoffers. Uiteindelijk sterven er 6-duizend mensen in de belegerde stad Leiden, de HELFT van de bevolking. Maar het stadsbestuur weet: de redding is nabij. Als we gewoon nog heel even kunnen volhouden…

LEIDENS ONTZET-specialElke geboren Leidenaar leert, vaak nog voor ze hun eerste woordje kunnen zeggen, de geschiedenis van het ontzet van Leiden. Of moeten we zeggen: het verháál van het ontzet van Leiden. Want zoals dat vaker gaat met grote historische gebeurtenissen gaan feiten en herinneringen door elkaar lopen en voor je het weet zit je met namen als Cornelis Joppensz en Magdalena Moons in je collectieve geheugen, terwijl deze figuren misschien wel helemaal niet zo heldhaftig zijn als de verhalen doen vermoeden, of… Zelfs niet eens hebben bestaan. Over Cornelis en Magdalena hebben we het volgende keer. Laten we wat het ontzet betreft, beginnen bij het begin.

Sinds de late Middeleeuwen heeft Leiden een aantal gezichtsbepalende torens in haar skyline. Kerktorens om precies te zijn; die van de Pieterskerk en die van de Hooglandse Kerk. Over de Pieterskerk hebben we het eerder in deze serie ook gehad. Over hoe die kerk eigenlijk begon als een veredeld schuurtje dat later door Graaf Floris de 2e een stenen kerk werd. En ook over die andere kerk, de Hooglandse, is het laatste woord nog niet gesproken. Want ‘eigenlijk’ is de Hooglandse Kerk helemaal geen Leidse kerk en daar is in sommige kringen nog steeds ruzie over.We bespreken de twee bekendste Huizen Gods van onze Sleutelstad in deze aflevering van Een Stukje Leidse Geschiedenis.Meer lezen? Ga naar Geschiedenis van Leiden op internet.Deze podcast is een samenwerking van Maanmannetjes Podcasting en Rudeboy Media/Centraal+.

Op hun achternaam na, hebben onze hoofdpersonen van deze aflevering meer verschillen dan overeenkomsten. Lucas van Leyden en Jan van Leyden. Geen familie. De één was schilder, de ander een fantast met een grote mond. Maar beiden verwierven bekendheid vanwege hun talent. De een is een wereldberoemd schilder geworden, de ander een soort Jochem Myjer avant la lettre. De een schilderde meer dan 17 schilderijen en ander trouwde meer dan 17 vrouwen.Wil je meer weten over dit onderwerp, ga dan naar de website www.geschiedenisvanleiden.nl en volg @geschiedenisvanleiden op de socials.Een Stukje Leidse Geschiedenis is een co-productie van Maanmannetjes Podcasting en Rudeboy Media en vind je in de betere podcast-app en geef ons daar vooral 5 sterren dan zijn we beter vindbaar en luistert straks heel Nederland naar deze podcast over het Leidse verleden.

Vroeger moesten kinderen op school ze nog allemaal uit hun hoofd kennen: de graven van Holland die het in de Middeleeuwen voor het zeggen hadden in het westelijk deel van het huidige Nederland. Omdat veel graven de naam Willem droegen of Floris, of Dirk, was het kennen van alle graven niet al te lastig. Eén graaf springt boven de andere graven uit. En die graaf is Floris de 5e.

Op de Stadhuistoren zie je een afbeelding van vijf mensen. Ze staan met z’n vijven fier naast elkaar en kijken, als de blikken nog zichtbaar zijn, de stad in. Het zijn wat vertegenwoordigers en in het midden Graaf Floris de Vijfde. Floris staat trouwens niet, maar zit en heeft iets in zijn hand: De stadsrechten die hij Leiden gaf in 1266. Floris V was graaf van Holland, maar niet de eerste graaf van Holland en ook niet de eerste die Floris heette. En hij was ook al niet de eerste Graaf die zich in Leiden zetelde.

Tegelijkertijd is over de vroege Middeleeuwen van Leiden zowel heel weinig, als heel veel te vertellen. Wat we weten, hebben we vanuit de overlevering want veel werd er in die tijd nog niet opgeschreven. Maar wat er werd opgeschreven… Dat was van waarde. Letterlijk. Wist je bijvoorbeeld dat de eerste keer dat de naam Leiden voorkwam op schrift, was op een goederenlijstje. En wat heeft dat met de Domkerk in Utrecht te maken? En hoe kwam het dat er ooit sprake is geweest van drie verschillende Leidens?Je hoort het in deze afevering.

Op een druilerige dag sla ik met een paraplu in de hand de Cananefatenpoort in. Een ietwat mistroostig steegje evenwijdig aan de Hogewoerd. Nieuwbouwpanden en historische gebouwen vechten in deze steeg om aandacht. Ik blijf het onbegrijpelijk vinden dat de oude historische binnenstad zo hier en daar volgebouw is met detonerende nieuwbouw. Tegen de muren aan tiert onkruid welig, soms wel tot kniehoogte. Alleen in naam doet de Cananefatenpoort nog denken aan de tijd dat de Cananefaten in dit gebied van Nederland woonden. Van de aanwezigheid van de Cananefaten is in de steeg niets meer te zien. Toch worden de Cananefaten altijd genoemd als vroegste bewoners van Leiden en omstreken. Toen de Romeinen rond het begin van de jaartelling hun rijk in het noorden uitbreidden, kwamen ze niet direct in een leeg land terecht. Naast de oorspronkelijke bewoners hadden ook de Cananefaten zich in dit deel van het latere Nederland gevestigd. Volgens de Romeinse redenaar, historicus en politicus Tacitus waren de Cananefaten verwant aan de Bataven. Dat blijkt echter onjuist te zijn. De Cananefaten zijn van oorsprong Germaans en leefden in die tijd naast de Bataven. De Cananefaten in het westen van Nederland, de Bataven in het oosten. Anders dan bij de indianen en de ontdekkers van Amerika vele eeuwen later, stonden de Romeinen en de Cananefaten elkaar niet naar het leven. Beiden leefden gebroederlijk naast elkaar en met elkaar. Bekend is dat de Cananefaten in het Romeinse leger als belangrijk legeronderdeel meevochten. Zo vochten ruitereenheden van Cananefaten in 28 na Christus samen met de Romeinen tegen de Friezen. Dat liep voor de Cananefaten overigens niet goed af. Ze leden in het bos van Baduhenna, in het huidige West-Friesland, grote verliezen. De CananefatenpoortDe Cananefaten deden er veel aan om de eigen gewoonten en gebruiken in ere te houden. Samenleven met de Romeinen was geen probleem, maar wel met behoud van de eigen identiteit. De Cananefaten waren doorgaans geen stadsbewoners. Toch was er in het gebied van de Cananefaten een grote stad gelegen namelijk Forum Hadriani. Vooral na het bezoek van Keizer Hadrianus in 122 n.Chr won de stad aan importantie. Het werd de hoofdstad van het gebied. Ook in deze stad woonden en leefden de Romeinen en Cananefaten gebroederlijk naast elkaar. In de Cananefatenpoort en in de wijde omtrek ervan zie je helemaal niets meer terug van de aanwezigheid van de Cananefaten, laat staan de Romeinen. Uitzondering is het Rijksmuseum van Oudheden aan het Rapenburg. Daar kunt u zich nog steeds vergapen aan de nodige voorwerpen uit de tijd dat de Romeinen èn de Cananefaten in dit deel van Nederland gebroederlijk naast elkaar woonden.

In 1996 werd er bij graafwerkzaamheden een hele bijzondere vondst gedaan. Archeologen vonden vlak bij Matilo een Ruitermasker uit de Romeinse Tijd. Omdat het masker sterke overeenkomsten had met volkszanger en entertainer Gordon in zijn jonge jaren, was de naam van het masker snel gevonden: Gordon! Ruitermaskers als deze droegen Romeinse soldaten aan hun helm om indruk te maken op de vijand. Vooral het gebrek aan uitdrukking op een gezicht joeg de vijanden de stuipen op het lijf. Er zijn slagvelden in Europa waar eveneens dit soort uitdrukkingsloze maskers gevonden zijn. Romeinse soldaten gebruikten het masker echter ook als pronkstuk tijdens toernooien en parades. Gewoon om indruk te maken op de tegenstander, op het publiek en wie weet ook wel op de aanwezige dames.  ‘Gordon’ werd gevonden vlak bij de plek waar het Kanaal van Corbulo, het Kanaal dat de Romeinse veldheer Corbulo had laten graven om de Rijn en de Maas met elkaar te verbinden, de Rijn in stroomde. Door de aanwezigheid van het kanaal hoefden de Romeinen niet iedere keer over de woeste en onvoorspelbare Noordzee te reizen. Mede door de aanwezigheid van het Kanaal van Corbulo was Matilo niet zomaar een nederzetting aan de Rijn, maar een belangrijk plek. Door de eeuwen heen zijn plaatsen waar veel handelsroutes samenkomen altijd belangrijk geweest voor de Romeinen. Matilo was zo’n plek. Het gevonden masker is een bijzonder gaaf exemplaar en ook erg gedetailleerd. Haren, mond, neus en bakkebaarden, ze zijn erg goed zichtbaar op deze bijzondere vondst. Het masker is gevonden in een kreek vlak bij de monding van het Kanaal van Corbulo in de Rijn. Waarschijnlijk is het daar als offer terecht gekomen. In de Romeinse Tijd werden er vaker belangrijke voorwerpen in het water geworpen om vooral de watergoden gunstig te stemmen.  Rijksmuseum van OudhedenHet masker is te bezichtigen in het Rijksmuseum van Oudheden. In dit museum is een deel van de ruimte ingericht voor bodemschatten uit Nederland zelf. Een zilveren ruiterhelm die 100 jaar geleden in De Peel werd gevonden bijvoorbeeld of een bronzen beeldje van de Griekse God Isis dat in Valkenburg (thans gemeente Katwijk). Naast heel veel romeinse muntjes is ook de hand van de keizer te bekijken. Niet de echte hand uiteraard, maar een bronzen hand en onderarm die die uitmaakten van ene beeld van de keizer dat in Matilo stond. Tussen al die bodemschatten is ‘Gordon’ toch wel de meest imposante schat die ooit in de Leidse bodem is gevonden. Nog steeds maakt het expressieloze gezicht indruk op de vele bezoekers.

Wie vanuit het Ruhrgebied in Duitsland via de A12 Nederland weer inrijdt, heeft het grote bruine toeristische bord vlak na de grens wel eens zien staan: Neder- Germaanse Limes. Grens Romeinse Rijk staat erop met een afbeelding van een rivier en Romeins wachttorens erbij. UNESCO werelderfgoed staat er onder geschreven. Bij binnenkomst wordt de terugkerende vakantieganger of de bezoeker die vanuit Duitsland naar Nederland gaat erop gewezen dat je met de auto over een prachtig mooi stuk cultureel erfgoed rijdt. En niet zomaar cultureel erfgoed, eeuwenoud cultureel erfgoed: De Limes. Ofwel de weg die de Castella aan de noordgrens van het Romeinse Rijk met elkaar verbond.Ook het Leidse Romeinse legerkamp Matilo lag aan de Limes. Deze weg begon in Keulen (Colonia Agrippina) en liep via onder meer Xanten (Castra Vetera), Arnhem (Levavanum), Utrecht (Trajectum), Alphen aan den Rijn (Albaniana) en Leiden (Matilo) naar de kust. Tussen Matilo en de kust lagen nog twee Castella. Als eerste Praetorium Agrippinae ofwel Valkenburg. Bij recente werkzaamheden voor de nieuw te bouwen wijk Valkenhorst zijn de nodige resten van Praetorium Agrippinae blootgelegd. Keizer Caligula zou rond het jaar 40 een bezoek aan Praetorium Agrippinae gebracht hebben. Na Valkenburg kwam je bij de Brittenburg. Dit Castellum lag aan het westelijk uiteinde van de Limes, op de huidige kustlijn. De Brittenburg is het Nederlands Atlantis. Een aan de zee prijsgegeven nederzetting waar niets meer van terug te zien is. In 1752 werd er voor het laatst melding gemaakt van zichtbare resten van de Brittenburg. Daarna is het volledig verzwolgen door de zee.De Limes in MatiloDe Limes verbond de Castella die aan de noordgrens van het Romeinse Rijk lagen met elkaar. Van het pad werd veel gebruik gemaakt, bijvoorbeeld om soldaten van het ene Castellum naar het andere te brengen. Het meeste transport ging echter niet over de Limes maar over water. Het Kanaal van Corbulo was hierbij een belangrijke schakel. De grens van het Romeinse Rijk was geen harde grens. Er werd veel handelgedreven met de volken die ten noorden van de grens woonden. Van die Limes is op dit moment nauwelijks iets authentieks meer te zien. De echte resten liggen dan weliswaar onder de grond, boven de grond is de weg en zijn de legerkampen in juiste omvang en inclusief wachttorens op de nodige plekken nagebootst. Zo ook in Leiden. Het stenen pad dat dwars door park Matilo loopt is de Limes. Om de bezoeker daarop te wijzen is de naam van de voormalige Romeinse weg in de bakstenen meegebakken. Limes valt er op de roodbruine klinkers te lezen.

Rond onze jaartelling vestigden de Romeinen zich in ons deel van Nederland. De Rijn was de meest noordelijke grens van het Romeinse Rijk. Al voor de komst van Corbulo en zijn soldaten rond het jaar 50 na Christus werden er verdedigingswerken langs de Rijn opgeworpen, ook wel Castella geheten. Die Castella werden door middel van een weg (de Limes) met elkaar verbonden. Ook op het huidige grondgebied van Leiden was een Castellum: Matilo. Gezien het aantal soldaten dat er gelegerd was, ongeveer 500, en gezien het feit dat het Kanaal van Corbulo vlak naast Matilo de Rijn instroomde, kunnen we concluderen dat Matilo geen onbelangrijk Castellum was.  Zoals bij zoveel Romeinse legerkampen ontstond er naast Matilo een zogenaamde Vicus: een burgerlijke nederzetting. Hier woonden de gezinnen van de soldaten, maar hier ontstond ook een bloeiende aanverwante economie. De soldaten hadden niet alleen voedsel, maar ook wapens, kleiding, schoeisel en allerlei andere zaken nodig. Vakmensen vestigden zich dus naast het Castellum. Via de hoofdingang, de Porta Praetoria kwam je Matilo binnen. Er waren nog twee andere ingangen. Bij alle ingangen stonden wachttoren zoals we ze nu ook in het huidige Park Matilo in Roomburg zien staan. De Bataafse Opstand Tijdens de Romeinse Tijd in het huidige Nederland is het goed om één jaartal te onthouden: 69/70 na Christus. Toen vond de Bataafse Opstand plaats. De aanleiding van de Opstand lag in het jaar 68 toen de romeinse keizer Nero gedwongen zelfmoord pleegde. Daarna brak er een burgeroorlog uit. Meerdere generaals trokken naar Rome om zichzelf uit te roepen tot keizer. In het noordelijk deel van het Rijk stookte Claudius Civilis de boel zo op dat er ook hier een opstand uitbrak. Het waren vooral de Bataven in het Romeinse leger, autochtone huurlingen, die ten strijde trokken. Vanaf Nijmegen (Oppidum Batavorum) werden alle Castella in brand gestoken waaronder dus ook Matilo. Bij onderzoek in de bodem bij de verdwenen Castella wordt altijd in de grondlaag een zwarte rand met verkoold hout aangetroffen. Dat is de laag van de branden die er in de Castella tijdens de Bataafse Opstand waren. Uiteindelijk kwam Vespasianus als winnaar uit de burgeroorlog. Op 1 juli 69 werd hij tot keizer gekroond. Hij stuurde legers naar het noorden om orde op zaken te stellen, hetgeen ook lukte. Claudius Civilis en de Bataven werden nauwelijks gestraft. Saillant detail: uit later onderzoek bleek dat het helemaal niet de Bataven waren die in opstand gekomen waren. Die worden altijd gezien als de ‘oer-Hollanders’ maar dat is niet zo. In onze streek waren het waarschijnlijk de Cananefaten die tijdens de opstand actief waren.

Wanneer Gnaius Domitius Corbulo, want zo heette Corbulo voluit, geboren is weten we niet. Dat moet ergens vlak voor het begin van de jaartelling zijn geweest. Ook de plek waar hij ter wereld kwam is onbekend. Historici vermoeden dat Corbulo in Peltuinum in Italië geboren is. Van Peltuinum, een bergstadje in de Apennijnen 140 km ten noordoosten van Rome, zijn slechts de archeologische resten nog te bezichtigen. Een bewoond plaatsje is het al lang niet meer. Via allerlei omzwervingen kwam Corbulo, veldheer in het Romeinse leger, met zijn soldaten rond het jaar 47 n.Chr. in het huidige Zuid-Holland aan. Daar streek hij neer.Kanaal van CorbuloCorbulo deed een voor dit gebied belangrijk ding: hij liet een kanaal graven die de Rijn en de Maas met elkaar verbond. Dat werd het Kanaal van Corbulo. Bij Matilo, het Romeinse legerkamp in Leiden, stroomde het Kanaal de Rijn in. Het kanaal verbond niet alleen de Limes, de Romeinse weg langs de noordgrens van het Romeinse Rijk, met de Maas, tevens zorgde het ervoor dat er een levendige handel in het gebied ontstond. Transport ging in de Romeinse Tijd voornamelijk over water. Wilde je van de Limes naar het zuidelijk gelegen achterland rondom de maasmonding dan moest je via de Noordzee. En die zee kon zeer onstuimig zijn. Via een achter de duinen gelegen kanaal kon je veel makkelijker en veel veiliger heen en weer varen. De wind had daar een stuk minder grip op de schepen dan op de Noordzee. In 50 n. Chr was het Kanaal klaar. Het kwam de handel en het veilige varen tussen de Rijn en de Maasmond ten goede. Bovendien gaf het Kanaal Corbulo eeuwige roem. Dankzij het naar hem genoemde kanaal staat Corbulo nog steeds op zijn sokkel in Voorburg.

Vraag een willekeurige Leidenaar iets over het Pomonapad en de schouders worden opgehaald. Waarschijnlijk kunnen niet heel veel Leidenaren het Pomonapad op de kaart aanwijzen, laat staan de historische waarde van het pad kunnen benoemen. Het Pomonapad is een wandelpad dat de Nachtegaallaan in de Vogelwijk met de Blauwe Vogelweg en het daarachter gelegen Bos van Bosman met elkaar verbindt. Het Pomonapad is een typisch wandelpad met gemalen schelpen en aan weerszijden een slootje met brandnetels en begroeiing dat in veel meer Leidse en Nederlandse parken te vinden is. Van de historische waarde van het pad is niets te zien. Die waarde ligt namelijk diep onder het schelpenpaadje verscholen. “De oudste sporen van bewoning op Leids grondgebied zijn gevonden tussen de Rijnsburger- en Wassenaarseweg” zo valt te lezen in de inleidende tekst van de Historische Canon van Leiden uit 2008.  “Op de oude strandwal van Pomona stond een akkerbouwcomplex uit de late steentijd (2000 v. Chr).” Hier, onder het Pomonapad liggen de sporen van de oudste bewoning van Leiden. Sporen van de eerste Leidenaars.