Marella

Tgi che viva, mora era – quai è bain il princip da basa da la vita. Mo uschè simpel ed unilateral n’èsi betg: sentiments, experientschas e cardientschas en connex cun la mort èn uschè divers sco quai che nus umans essan. Il fil cotschen da quest’emissiun èn messadis audio da persunas ch’han respundì a la dumonda tge ch’il pled «mort» sveglia en ellas. Senza vulair avair la pretensiun che quests messadis cuvrian tut las emoziuns che la mort po svegliar, è questa «Marella» in invit da seser vi d’ina maisa cun questa tematica, e quai senza tabus e sentiments negativs.

Quant franc essas Vus che la lavur che Vus faschais na vegn in di betg surpigliada d’insatgi u meglier ditg d’insatge auter? Pertge tuttina sco l’informatica e la digitalisaziun ils ultims decennis fulla il mument era l’intelligenza artifiziala sia via en noss mund da lavur. Ella avanza pass per pass en ils pli differents champs e surpiglia adina dapli chaussas che nus umans faschevan avant. E quai va davent da sortir chaussas, racoltar e servir en in’ustaria fin a programmar, far translaziuns en las pli differentas linguas, scriver cudeschs u era far musica e films. Procura l’intelligenza artifiziala che nus essan in di forsa tuttas e tuts dischoccupads, perquai ch’i na dovra betg pli nus? U vegnin nus simplamain a far en il futur autras lavurs che l’IA na vegn betg da far? La «Marella» emprova da dar ina u l’autra resposta a questas dumondas prest existenzialas.

True crime da l’Engiadina Bassa – uschia savess ins numnar oz las «Tarablas da la not». Ellas èn l’adaptaziun auditiva da «Il giat cotschen» da Jon Semadeni, da quel cudesch da 60 paginas cun il giat cotschen sin la cuverta che stat en bleras cudescheras rumantschas. Curt suenter ch’il cudesch era cumparì il 1980 aveva il Radio Rumantsch incumbensà a l'autur da far londeror er anc in gieu auditiv – las «Tarablas da la not». La Marella istorica sa metta sin ils fastezs da quest’ovra e discuta cun la linguista Mevina Puorger da la lingua, politichers pussants ed l’actualitad da quest classicher rumantsch.

Cardientschas blauas influenzeschan la vita da singuls da nus. Saja quai cun in portafortuna u er sch'in spievel rumpa. Crair u betg è la dumonda sch'ins discurra da superstiziun. Cruschar sin via in giat nair che vegn er anc da sanestra, signifitga tenor superstiziun disfortuna. Percunter è il traifegl cun quatter fegls per blera glieud anc oz in segn da ventira. Cumprovar che tut las cardientschas blauas constattan er per propi, n’è betg pussibel dal tut. Blers proverbis èn vegnids dads enavant sur generaziuns. La superstiziun n’è perquai er anc oz betg perscrutada dal tut. Tuttina ha blera glieud plaschair da scuntrar per exempel in spazzacamin. Quel duai portar fortuna cun eliminar tras sia lavur er privels da fieu en chasa, ha precisà l'anteriur spazzachamin, Peter Roth da la Val Müstair. El sez na saja insumma betg superstizius, ha'l accentuà. «Jau na craj betg vid venderdi ils 13 u autras credientschas blauas. Jau pigl tot simplamain sco ch'igl è e viv fitg bain uschè» Profità da la superstiziun dad auters, ha Peter Roth dentant adina puspè. Surtut durant ils dis da festa, cura ch'el era vegnì ingaschà sco portafortuna en ils hotels da quatter e tschintg stailas, cun far ina visita en ses costum da spazzachamin. Las donaziuns en furma da collecta, surpassaivan bunamain sia paja dal mais da quella giada da var 800 francs. L’etnolog svizzer Eduard Hoffmann-Krayer ha perscrutà las cardientschas blauas en ina gronda documentaziun che cumpiglia 10 Toms. «Das Handwörterbuch des deutschen Aberglaubens» è il titel da sia ovra, nua ch’ins po ler: «Superstiziun è crair a l’effect ed a l’observaziun da forzas betg declerablas tras leschas da la natira. Permess che quellas forzas n’èn betg motivadas tras la religiun.» Pia d’avair ina survista cumpletta davart ils proverbis che valan en las pli differentas situaziuns en nossa vita, n’è strusch pussibel. Blers e bleras da nus din er da betg esser superstizius, dentant pitgan els tuttina trais giadas sin lain per avair fortuna u eviteschan da mazzar in arogn.

Nadal stat avant las portas ed er il Grischun retschaiva in regal da Nadal. In regal prezius che vegn da Berna, dal Museum da communicaziun: i sa tracta da 50’000 fotografias istoricas, registradas dal 1880 fin 1950. Quella collecziun da la Stamparia Engiadinaisa/ Engadin Press a Samedan è ina da las pli grondas collecziuns da fotografias veglias da noss chantun – ina (pitschna) sensaziun! Quest relasch vegn uss surdà en etappas a la Fundaziun grischuna per la fotografia a Cuira. La «Marella» sa metta a la tschertga da l’istorgia da quest stgazi.

Passa 117 milliuns – uschè bleras persunas èn actualmain sin la fugia. I dat divers motivs che sforzan persunas da bandunar lur patria e mintgin e mintgina ha sia istorgia. Sattar Afzali da Glion raquinta sia istorgia: Dad in lieu ch’el descriva sco la vart stgira dal mund – en in meglier futur. El aveva 12 onns, cura ch’el e sia famiglia han stuì fugir da l’Afganistan. In viadi plain sfidas ed experientschas per part traumaticas ch’el na vegn betg pli d’emblidar. La «Marella» raquinta da sia fugia fin en il Grischun, da sia vita en l’Afganistan e co ch’il ballape ha gidà el da chattar en Surselva ses nov dachasa.

En il magliacudeschs preschenta Esther Krättli novas publicaziuns rumantschas per uffants. Ed en ils novs cudeschs rumantschs per uffants na funcziuna betg tut sco quai ch’i stuess.

Essas era gia vegnids surprendids d’in mument a l’auter d’in sentiment da plaschair e legria, d’amura e cuntentientscha, senza propi savair daco? La raschun per tals sentiments surprendents e nunprevis è per il solit da chattar en il nunvisibel – en l’odur. Tut dascus po ella numnadamain activar en in hui tals sentiments en nus. Ina pussanza che mo l’odur ha. Insumma influenzeschan nus las odurs pli fitg che quai che nus pensain forsa. Uschia fan ellas tranter auter che nus chattain insatgi pli simpatic, lain sentir nus pli pauc dolurs, animeschan nus da star pli ditg en fatschenta, gidan da guarir e pon forsa schizunt cumbatter il cancer. Pertge odurar, odura betg mo noss nas, mabain noss entir corp. Co quai funcziuna precis e quant fitg che las odurs influenzescha nus pudais tadlar qua en la Marella.

Segunda part da l’audioficziun NEW WORLD da Nadine Hosang. Nus sa chattain en la Svizra dal 2040. La naziun vegn regida da l’intelligenza artifiziala Elvezia che controllescha patratgs, emoziuns e mintgadi da la populaziun. L’umanitad mundiala è partida en duas categorias; quellas ê quels che vivan dadens, e quellas e quels che (sur)vivan dador il mir.

Questa emissiun è l’emprima part da l’audioficziun New World da Nadine Hosang. Avant dus onns ha Ivo Bärtsch (head of drama al Lyceum Alpinum Zuoz) incumbensà sia anteriura scolara da scriver in text per la tribuna. Oriundamain avess quai stuì daventar in text positiv, mo Nadine Hosang è sa laschada inspirar da quai ch’ella observa en il mund: mirs, ingiustias socialas ed economicas, guerras, etc. Uschia è New World daventà in text plitost distopic, dentant tuttina cun in messadi da speranza. Il punct da partenza da la ficziun raquintada en questa «Marella» è il suandant: Nus ans chattain en la Svizra dal 2040. La naziun vegn regida da l’intelligenza artifiziala Elvezia che controllescha e regulescha patratgs, emoziuns ed il mintgadi da la populaziun. Tuts e tuttas en Svizra vivan ina vita facila e monotona, pertge che la Svizra fa part dals pajais che sa chattan dadens in grond mir che separa l’umanitad en persunas che vivan dadens e talas che (sur)vivan dador il mir. Il 2024 è New World vegnì mussà en ina versiun tudestga. Per l’ultim Festival Travers ha Andrea Urech translatà il text en puter, e questa versiun è la basa da questa audioficziun creada cun scolaras e scolars dal Lyceum Alpinum Zuoz.

As imaginai: il temp senza internet, senza telefonin en giaglioffa e senza medias socialas en il chau. Uschia era il mund l’onn 1978, quel onn ch’ina runda illustra dad umens impurtants è sa chattada sin invit dal Radio Rumantsch per discutar davart la pressa rumantscha. Per tadlar lur decleraziuns impetuusas e lungas èsi propi da sa laschar en sin il sun e tun d’in auter temp, d’in auter millenni. Tuttina chatt’ins parallelas cun il mund rumantsch odiern e cun la rolla dal schurnalissem en quel. Tgeninas discuta la «Marella» cun David Truttmann, il schefredactur da la Fundaziun Medias Rumantschas FMR. El è persvadì: il schurnalissem en rumantsch è pli impurtant che mai.

Bellaluna, ils 19 d’avrigl 1988: Paula Roth vegn assassinada a moda brutala. Cun 11 cuntelladas è l’ustiera vegnida chattada en il suler da sia ustaria. Prontas eran duas Coca-Colas ch’ella vuleva servir – tranter auter a ses agen morder. Igl è in’istorgia che tracta da misteris zuppads e dad in’engurdientscha da daners ch’ha la finala manà a la mort tragica da l’ustiera Paula Roth. Ils auturs, Gion Caviezel e Fabia Caduff, raquintan da l’omicidi tragic da Paula Roth – la dunna ch’è daventada ina legenda a Filisur – e tge regurdanzas dal cas ch’èn restadas 37 onns pli tard a las abitantas ed als abitants da Filisur.

En il «Magliacudeschs» discurra Esther Krättli cun giasts davart l’onn litterar 2025. Tgi che persequitescha il manaschi litterar rumantsch ha magari constatà che plitost paucs cudeschs novs èn vegnids edids quest onn. È quai propi uschia? Sche gea, nua èn ils cudeschs rumantschs? Stuain nus metter il «Magliacudeschs» sin dieta? Cun questas ed autras dumondas essan nus ids tar la Chasa editura rumantscha, nus avain visità ina libraria che venda cudeschs rumantschs e nus avain discurrì cun in expert da litteratura. Giasts en la Marella questa giada: Nadina Derungs, Katrin Tissi e Rico Valär.

Louis Braille ha inventà il 1825 sco scolar da 16 onns la scrittira da puncts. In alfabet che resguarda l’ortografia, l’interpuncziun e perfin ils accents franzos. En sia nova scrittira èsi pussaivel da scriver ils bustabs cun be sis puncts. A Turitg datti la Biblioteca svizra per persunas tschorvas, per persunas impedidas da la vesida e per persunas ch’han difficultads da leger (SBS). Maximalmain 300 cudeschs pon vegnir transcrits mintg’onn. Ed i dovra maschinas spezialas per stampar tals cudeschs. Malgrà las pussaivladads tecnicas modernas d’audio èsi tuttina impurtant da pudair leger, di Thomas Moser ch’è correctur tar la SBS e sez tschorv. «Pudair leger cun Braille è extrem impurtant. Quai distgargia er l’udida.» Ed el di vinavant:  «Sch’jau n’avess betg la scrittira da Braille fiss jau analfabet, lura na pudess jau betg scriver.»

Igl è la stad 2001. Be schlantsch ed optimissem va la studenta Chatrina Gaudenz a Jerusalem. Ella ha survegnì in stipendi per l’universitad Mount Scopus – ma lura rebelleschan ils Palestinais en la segunda intifada ed a New York crodan las turs schumellinas. Chatrina Gaudenz ha da turnar. Intginas da sias impressiuns da quella giada parta ella en la Marella «Gerusalem scuffuonda» dals 14 d’october 2001. Dapi lura n’ha il conflict en il Proxim Orient betg perdì actualitad – anzi. Raschun avunda, da discurrer anc ina giada cun Chatrina Gaudenz, ch’è uss reverenda a Turitg. En la Marella actuala «Return a Jerusalem – 24 onns suenter» raquinta la scienziada da religiun cun punct central giudaissem da las experientschas existenzialas dal 2001, da la rolla da quellas per sia vita e co ch’ella emprova anc uss da promover il dialog e la convivenza.

Tge schessas Vus, sch’i naschiss quest onn sulet in uffant en Vossa vischnanca? E quai suenter che l’onn avant èn er be trais naschids. Cunzunt sche Vus sa regurdais anc vi dals onns ch’i deva mintg’onn anc 20 e dapli naschientschas cun be in zic dapli avdants ed avdantas. Als Tuatschins e Tuatschinas fa quai bain quitads ed han era ina tscherta tema, manegia l’anteriur scolast ed archivar communal Tarcisi Hendry ch’enconuscha anc fitg bain ils temps sco scolast dals onns 1970 cun gronds classas. Dentant Tujetsch n’è betg l’unica vischnanca en il Grischun che senta il regress d’uffants, il uschenumnà «baby-bust». L’onn passà hai dà uschè paucs uffants sco mai ils ultims 50 onns en il Grischun e la populaziun crescha il mument be pli pervia da la migraziun. Dentant quant alarmanta è la situaziun en il Grischun? Pertge faschain nus adina pli paucs pops e poppas? E tge munta quai per il chantun e las vischnancas? Respostas datti en la Marella.

Il terz Festival da la chanzun rumantscha ha lieu dals 3 - 5 d’october 2025 e cumpiglia numerusas represchentaziuns da musicistas e musicists gia bain enconuschents. Il venderdi saira pon dentant era duas bands da la Scola da musica Surselva sa preschentar, quai mintgamai cun trais chanzuns. Lur gronda sfida: quellas chanzuns ston esser rumantschas! La «Marella» ha fatg visita a las duas bands envidadas al festival: SKYLINE WALKERS e K!SS ME. En questa emissiun vegn ins a savair, pertge che las bands chantan uschiglio strusch rumantsch, da lur dubis en connex cun la schelta da chanzuns, da la sfida da chattar «coola» musica rumantscha e da la gnervusitad che crescha zic a zic.

Ina particularitad da l’Engiadina è che bunamain tut ils abitants dals vitgs han er in surnum. Dentant betg adina in num scharmant. Ils vischins d’in vitg fan beffa da quels dals vitgs vischins. E quels èn tutgads sin il viv e dattan enavos la piztgada. Uschia naschan per part denominaziuns pauc scharmantas per ils abitants e las abitantas. Ina collecziun cun tut ils surnums en Engiadina datti en furma stampada da l’Ediziun Piz: «Ils surnoms da noss cumüns».

I dat curts ubain lungs, frechs ubain flots, nauschs ubain charmants – nus tschantschain da surnums. E quels dat ei dal reminent gia da perpeten. Pli baud duvrava quai er dapli specificaziun per distinguer las persunas manegiadas, perquai che «tuts avevan num quasi tuttina, en in vitg deva quai forsa 4 schlattainas ed ils prenums purtavan tuts in d'ina sontga ubain dad in sontg», di Adalgott Berther da Rueras, che ha prendì sut la marella ils surnums da ses vitg dals onns 50. Dal «Bill Kid» al «Clau Blau» al «brassacac» - Sabrina Bundi va davos en questa Marella dal 2021 a la genesa da divers surnoms, anzi ella emprova da chattar ina furmla per far novs surnums. Perquai che: «Ils surnums èn ina part da nossa cultura», dit Daniel Badilatti da Zuoz, surnoms mussan ch'ins tutga tar la societad – quel che na porta nagin surnum, è quasi in «no-name».

El stat be quiet, piglia si il schluppet, prenda en mira la bostgaglia, nua ch’el vesa davosvart las cornas d’ina tschierva, e spetga fin che l’animal vegn ora – il det è gia pront per trair. Dentant vegn or da la bostgaglia il collega da chatscha e betg il tschierv. In schoc per il chatschader, raquinta el a nus en questa episoda da True Crime. I saja ina situaziun, nua che millisecundas decidian. Il chatschader na tira betg, sch’el n’è betg 100% segir da savair sin tge ch’el mira, ed uschia è questa situaziun ida ora bain. I dat dentant er auters cas, nua che quella situaziun finescha auter ed il collega vegn sajettà giu. Qua sa metta la dumonda tge ch’il chatschader ha vis e sch’i sa tracta d’in mazzament intenziunà u tuttina d’in accident? En la pli nova episoda da True Crime Grischun guardain nus tranter auter cun la procura publica grischuna co che tals cas che succedan durant chatscha vegnan intercurids, dentant dain nus er in sguard sin differents cas ch’èn succedids en il Grischun.