DiscoverProfil
Profil
Claim Ownership

Profil

Author: Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR)

Subscribed: 22Played: 1,176
Share

Description

In’ura cun biografias, destins, istorgias ed experientschas da giuven e vegl ch’han da dir u da raquintar insatge.
286 Episodes
Reverse
Durant 40 onns è Gian Gilli da Bever s'engaschà per il sport. El ha studegià magister da sport. El è stà divers onns trenader tar la federaziun svizra da skis. El era schef de mission da numerus gieus olimpics. Organisatur da campiunadis mundials e promotur da gieus olimpics en Grischun.
Gianna Olinda Cadonau è manadra da la partiziun da cultura e commembra da la direcziun da la Lia Rumantscha. Ed ella è er autura, scriva cudeschs e tocs da teater. La lavur per la Lia Rumantscha ed er la promoziun da cultura èn fitg politics. I va er per daners publics. E perquai èsi dad ir enturn cun grond respect. En ina communitad uschè pitschna è tut fitg visibel, di Gianna Olinda Cadonau en il profil. Ils giavischs dad ella èn modests. Scriver, far viadis e passentar temp cun sia famiglia. Ses viadis mainan ella savens en l’Asia, magari er en l’India nua ch’ella ha sias ragischs. «Tschertas ingredienzas èn schon da là. Per exempel la fulla dad umans che guarda ora sco jau. E quai fa bain.» I saja las pitschnas chaussas: co ils corps sa movan, tge che vegn mangià, co sa vestgì, cun tge colurs. «A mes corp vai bain en l’India. Mia pel, mes chavels, la digestiun. Il corp è quiet. Na betg ch’jau stess mal en Svizra. Ma igl è insatge che croda davent en l’India.»
«Igl è stà in sentiment fitg curius da stuair far la valischa per adina. Questa giada, betg per far vacanzas, mabain per turnar a chasa a Domat», di Livio Niedermann. Il temp tar la Guardia svizra è sta ina buna scola da la vita. «Jau sun ì a Roma sco uffant e sun turnà sco um». L’emprim da settember da l’onn 2022 è Livio Niedermann da Domat entrà sco giuven gardist tar la Guardia svizra en il Vatican a Roma. Quai, suenter avair terminà ses giarsunadi da scolaziun commerziala e suenter avair absolvì la scola da recrut tar l’Armada svizra. Ils 6 da matg 2023 ha el engirà curaschi e fidaivladad al papa en linguatg rumantsch. 39 mais è el restà fidaivel al servetsch da la Guardia svizra. Durant quest temp ha el protegì e servì a papa Francestg, el ha stuì prender cumià da «ses papa» glindesdi da Pasca. Ils 6 da matg han el e ses cumpogns da la guarida pudì festivar l’elecziun da papa Leo XIV. L’onn 2025 saja stà in onn cun blera lavur e gronda preschientscha per il corp da la Guardia papala. Ma Livio Niedermann vesa quest temp a Roma sco ina vaira scola per la vita: «Jau sun ì a Roma sco uffant e sun turnà sco um». Surtut dal temp cun papa Francestg restan muments nunemblidaivels: «Durant las notgs da guardia era papa Francestg bun da far ina surpraisa. Ina giada ha el offri a mai in glatsch, e quai la damaun a las tschintg», sa regorda Livio Niedermann cun bucca da rir. Pertge che papa Francestg è stà ses fil cotschen durant il temp a Roma, ma era davart il nov vent che papa Leo ha purtà tar la Guardia svizra, dal temp liber sco gardist e co ch’ils plans per il futur sa preschentan uss per il giuven um da Domat, ans raquinta el en il «Profil».
Rico Arpagaus ha fatg ses emprendissadi en in affar da sport a Savognin. Gnanc 10 onns pli tard ha el surpiglià l’affar da famiglia e maina quel ussa cun dapli persunal che l’entschatta sco schef. Sin la naiv spetga Rico Arpagaus mintgamai cun brama. La stagiun d’enviern quinta passa dus terz da la svieuta annuala ed uschia saja quella da fitg gronda impurtanza per in affar da sport. Impurtant saja franc er stà d’avrir la filiala dar a fit skis gist sper la staziun a val da las pendicularas. Sper la vendita d'artitgels da sport è per il bab d’in mat da trais onns er sia famiglia fitg impurtanta. Pertge che Rico Arpagaus resta il pli gugent en la regiun e pertge ch’el ha fatg avant paucs onns la patenta da chatscha raquinta el en il Profil. Ina part ha en mintga cas da far cun il sentiment d’encreschadetgna.
«L'onn 2025 è stà fitg intensiv. In onn, nua ch'ins ha gì da decider bler, e nua ch'ins è era crudà in pèr giadas.» Sco mainafatschenta da la Sedrun Solar SA ha el scrit quest onn istoria d'energia. Ensemen cun ses team èsi gartegià da realisar sco pitschna interpresa sisum la Surselva l'emprim grond parc solar alpin en Svizra. Decisiv saja stà d'avair gì il curaschi da decider, da gughegiar e far! Quai valia per el dal reminent era en il sport. Blers onns ha il bab da trais figlias creschidas fatg cursas extremas sco ultramaratons e realisà era là che bler che paria nunpussaivel a l'entschatta sa laschia realisar cun l'endretga tenuta, preparaziun e strategia. En il Profil lascha l'um da 60 onns repassar quest onn turbulent cun tut sias sfidas e dat era in'invista en sia vita privata.
Antonetta Battaglia-Janutin ha preschentà avant curt ses cudesch «Ein Goldesel wäre mir lieber gewesen. Kindertage in Riom». L’autura dad 84 onns raquinta dal bun e dal schlet ch’ella ha fatg tras durant sia uffanza a Riom.
Mattiu Defuns da Trun è musicist, chantadur, chantautur rumantsch e cumponist. Il mument lavura el vi da ses proxim album che sa numna «Aura». Quel vegn edì il favrer 2026 e fin lura cumparan adina puspè singles che vegnan ad esser sin quest album, in process ch’ha cuzzà dus onns. Mattiu Defuns di da sasez ch’el saja in artist da vita. El manegia cun quai ch’el vegn da finanziar sia vita cun chaussas ch’el fa gugent. Ma el saja en emprima lingia schon musicist. Sia vusch descriva Mattiu Defuns sco rauca, loma e chauda. Ses stil da musica saja quel da chantautur, cun influenzas sfericas e tuns lungs, cumbinà cun registraziuns audiovisualas da la natira e maschadà cun in zic indi. Pia ina maschaida da singer-songwriter-sferic-indi.
30 maratons en 30 dis. Il davos mais è Ruedi Frehner currì 1291 kilometers per rimnar daners per la Fundaziun Sonnenschein, che sustegna uffants ch’han cancer e lur famiglias. Igl è in dals gronds projects ch’il Sursilvan ha organisà, dapi ch’el ha fundà il 2011 sia atgna fundaziun «Ruedi Rennt». Dapi dus onns è Frehner pensiunà, quai suenter avair lavurà passa 30 onns sin banca, il davos sco manader da la banca UBS a Cuira. Oz è Ruedi Frehner dentant er anc da viadi sco moderatur e speaker tar occurrenzas da sport. Sia vita è fixada cumplainamain sin sport e famiglia.
Tgi n’ha betg gia ina giada tschertgà sasez en l’internet. Be gia per guardar tge ch’ins chatta tut là da sasez. Jau hai en tutta cas chattà cun tschertgar mamez mes giast dal «Profil». Pertge tut quai che jau hai chattà da mes numalin en la rait ha animà mai d’emprender d’enconuscher in zic meglier quest Gion Caviezel da Haldenstein. Pertge el n’è betg mo stà manader da la scola a Singapur, inspectur da scola en il chantun da Schaffusa ed ha avant curt era manà il consorzi da scola da Laax, Falera, Sagogn e Schluein. El ha era manà plirs onns la federaziun d’unihockey dal Grischun, è scrivent e dat ussa cun 61 onns puspè scola a giuvnas persunas fugitivas a Cazas. Co quai è da puspè dar scola, daco ch’el è gia currì ina giada 100 kilometers al toc e daco ch’el è tuttina puspè turnà en Svizra suenter diesch onns a Singapur, ses segund dachasa, gliez ed anc bler dapli raquinta Gion Caviezel en quest «Profil».
Quella ha il schurnalist engiadinais tant per la lavur sco er en sia vita privata. Senza passiun na funcziunassi betg, di l’um da 52 onns. Scriver e rapportar da tut quai che capita ed occupa la populaziun en Engiadina è la professiun da Nicolò Bass, e quai dapi stgars 20 onns. Cun ses artitgels en vallader e tudestg contribueschia el er ina part a las trais ediziuns emnilas da la gasetta Engadiner Post / Posta Ladina. Quella lavur fetschia el cun gronda passiun, savend ch'el è adina il «schurni» er en ses temp liber. Oriundamain ha Nicolò Bass emprendì d’ir enturn cun cifras. El ha fatg in emprendissadi mercantil en in biro fiduziari. Daco ch'el avess era pudì daventar coiffeur e tge che ses bab al ha anc mussà curt avant sia mort, raquinta il bab da dus uffants creschids en il «Profil».
Beni Thurnheer, Whitney Houston e la crisa da finanzas. Quai èn mo intgins chavazzins or da la vita da Reto Martinelli. Ina vita che mussa a moda exemplarica che betg tut sto ir tenor plan e ch’i dovra mintgatant er il curaschi da far in pass en il nunenconuschent. Reto Martinelli ha 49 onns, viva cun sia dunna Diana a Walchwil al Lai da Zug e lavura tar l’organisaziun «Wohnen Schweiz». En il «Profil» vai per la mancanza d’abitaziuns pajablas e co ch’ins pudess meglierar la situaziun per famiglias indigenas. Reto Martinelli raquinta era da ses temp sco giugader dad american football e tradescha, pertge che Whitney Houston ha dà in sigl pervi dad el.
Jon Fadri Tönett dad Ardez è scrinari e restauratur, el è musicant, chantadur, e tranter auter era president da la vischnanca burgaisa da Scuol. Jon Fadri Tönett n'è dentant betg mo apicultur, ma era custodi. En il suler da sia chasa tipica engiadinaisa cun ina gronda porta e cun arvieuts a crusch stattan veglias stgaffas cun picturas u entagls d'annadas. Ina da quellas stgaffas veglias è perfin vegnida salvada dals proprietaris d'antruras dal grond fieu a Sent l'onn 1921. En il suler da la chasa da Jon Fadri Tönett ad Ardez stattan però er in gìun, vaiders cun mel d'avieuls, veglias iseglias ed inquala antiquitad sco per exempel chalderas d'arom. Il suler da la chasa engiadinaisa da Jon Fadri Tönett è quasi in spievel dals interess dal giast dal «Profil». Creschì si è Jon Fadri Tönett ad Ardez en Engiadina Bassa. Ensemen cun dus fragliuns pli giuvens ha el passentà ina bella uffanza. Gia baud ha Jon Fadri Tönett decidì da vulair emprender il mastergn dal falegnam. Sche insatge era rut a chasa, cumadava quai il giuven Jon Fadri. Suenter il giarsunadi e las emprimas experientschas tar ina falegnamaria a Cuira è el alura turnà en Engiadina Bassa. E dapi blers onns lavura il giast dal «Profil» en ina falegnamaria ch'è spezialisada sin restauraziuns. Bleras stgaffas, blers balcuns torts, bleras stgalas e fanestras, bancs pigna, palantschieus e plafonds en Engiadina Bassa èn vegnids restaurads da Jon Fadri Tönett.
Tgi n’enconuscha betg quest sentiment da betg propi sa sentir bain perquai che tut enturn ins è anc ester e nunenconuschent. Ins è en in nov lieu, n’enconuscha betg la glieud e chapescha forsa gnanc tge ch’ella di. Quest sentiment che blers enconuschan magari da las vacanzas, enconuscha Anja Caminada (43), oriunda da Vattiz, fitg bain da sia lavur. Ella è numnadamain scolasta da classa integrativa da lungatg a Cuira, nua ch’ella gida ad uffants d’auter pajais da sa sentir in zic pli fitg da chasa tar nus cun mussar tudestg. Quant gronda che questa sfida è magari sch’ils uffants vegnan dals pli differents pajais dal mund, dentant er quant bel ch’igl è, sche l’entir mund è sin visita, raquinta la mamma ch’ha duas giadas schumellins e ch’è dapi dus onns separada da l’um en il “Profil” da questa sonda.
Marietta Jemmi da Flem è actura e da vesair en «L’Ultim Rumantsch». Ella seria fictiva cuntinueschan las dispitas da la famiglia Durisch. Marietta Jemmi è en la seria la matriarca. «Talas figuras na datti betg usche bleras per dunnas», di l’actura en il profil. I saja ina rolla moderna. Cun l’Andrietta, la mamma e matriarca en la seria, n’ha Marietta Jemmi betg bler cuminaivel. L’Andrietta saja ina dunnetta, ina che guarda che tut saja bi e bel a chasa, ina brava dunna e mamma. Ma nagin vesia l’Andrietta. Il bel da la figura saja ch’ella fa ina metamorfosa. La lavur al set è stada «heftia». I saja bel da far films. Ma ils dis èn lungs. La bun’ura a las sis èsi dad ir ella mascra ed in di da filmar po ir fin la saira las set. I dovra blera concentraziun e lura èsi er da spetgar bler.
Il pli gugent chanta Maria Catrina Albin-Caduff en il ravugl da «La Compagnia Rossini»: «Là ma sent ’jau purtada da mia segunda famiglia», di Maria Catrina. Tar il nov musical «Plaun Salter», s'engascha la sopranista davant e davos las culissas per il bainreussir da l'ovra da ses bab Armin Caduff.
Las differentas direcziuns che Claudia Alini-Cadonau ha gia instradà durant sia vita demussan ch’ella è averta per bler. Dapi 17 onns è Claudia Alini-Cadonau, oriunda da Ramosch, puspè da chasa en Engiadina Bassa. A Scuol viva ella cun ses um en ina chasa a l’ur da la vischnanca, nua ch’ella maina er ina butia creativa cun artitgels ed urdains ch’han il bul rumantsch.
Sch’i va per scolar e cussegliar purs e puras, lura è il Plantahof a Landquart la dretga adressa en il Grischun. E dapi il favrer maina in Rumantsch quella veglia instituziun chantunala ch’è bler dapli che be ina scola. Dad esser in di directur dal Plantahof n’è bain mai stà ses siemi. Sco uffant fiss el pli gugent vegnì locomotivist. Dentant sco quai ch’igl è magari sin la via da la vita, prendan ins bain enqual storta fin ch’ins è là nua ch’ins è il mument. Uschia n'ha er l’agronom Pieder Vincenz betg mo lavurà per il chantun, mabain tranter auter er sco sviluppader regiunal da la Surselva, per il label da charn da la Migros, en il marketing da la ÖKK u er sin grondas farmas en la Nova Zelanda cun bun 10’000 nursas. E sche Vus vulais savair quant fitg ch’el po profitar da tut quellas experientschas professiunalas, tge ch’el fa insumma l’entir di sco directur dal Planthof, quant fitg ch’il velo gida el da chattar puspè la via e sch’el sa gia tut ils nums da ses passa 100 collavuraturs e collavuraturas, lura tadlai il «Profil».
Martin Cabalzar da Cumbel ha lavurà passa trenta onns lavurà per la pressa rumantscha. L’emprim sco redactur da la «Gasetta Romontscha», a la fin sco schefredactur da «La Quotidiana». Cunzunt ils onns 1990 èn stads onns burascus cun bleras midadas. Martin Cabalzar è stà scolast primar e scolast secundar. Suenter diesch onns en stanza da scola, il 1987, ha el midà tar la «Gasetta Romontscha». «L’invenziun principala da quest temp è stà il fax», di Martin Cabalzar en il «Profil». «Jau scriveva mes text a Glion cun maschina, fascheva lura in fax a Mustér e quels vegnivan lura scrits giu, tschentads per la stampa.» La «Gasetta Romontscha» era da lez temp ina gasetta da partida ed el haja empruvà dad avrir ella. La mesadad dals onns 1990 saja stà in temp burascus e difficil. Il resultat: la naschientscha da «La Quotidiana». «Quai è stà ina fasa terribla. Ma da l’autra vart eran nus ina truppa fitg motivada da far in nov product», di Martin Cabalzar.
Andi Seeli oriund da Vuorz vala sco ina vaira icona en la scena da mountainbike. Ils onns 1980 ha el fundà ensemen cun dus amis il Club da Velo Surselva. Pli tard è el daventà trenader naziunal. Durant quels 10 onns sco trenader dals megliers mountainbikers da la Svizra ha el pudì festivar numerus success, tranter auter trais medaglias olimpicas ed otg titels da campiun mundial. Enconuschent è Seeli però surtut pervia dal «Power Kids Cup», oz enconuschent sut il num «Swiss Bike Cup», ina seria da cursas en Svizra ch’el ha lantschà il 1994. Quella seria da cursas è anc oz ina da las pli impurtantas suenter quella da la cuppa mundiala e vala sco sia ovra da la vita. Seeli ha dentant era fundà l’equipa da Nino Schurter ch’el ha pli tard surdà a Thomas Frischknecht. Il Sursilvan è uschia ina da quellas persunas ch’ha furmà Nino Schurter sco meglier mountainbiker dal mund.
La lutga ha gia adina fascinà Andri Jörger. Activ n’è el dentant betg stà, perquai ch’il dies ha fatg problems. S’enriclà n’è el dentant mai da quai. Uschia è Andri Jörger s’engaschà davos las culissas, è stà en ils comités d’organisaziun da las festas da lutga grischun-glarunaisas. E natiralmain accumpogna el ses dus figls a las festas. Ed era questa giada è in da ses figls a la festa federala, ed Andri Jörger sa chapescha sin tribuna cun passa 50’000 autras persunas. Sia fascinaziun per il sport en general sa mussa er en sia lavur. Dapi l’entschatta è el il «head greenkeeper» da la plazza da golf a Domat. In da Domat cun corp ed olma Sias ragischs sajan a Domat, raquinta Andri Jörger. El fetschia quai cun fieu e flomma. Uschia è el stà prest 30 onns en la suprastanza da la vischnanca burgaisa. In engaschament politic na saja dentant mai stà in tema per el. Memia pauc flexibel e memia spert saja il process politic. En la vischnanca burgaisa dentant hajan els adina pudì realisar spert projects. E quai a favur da las abitantas e dals abitants da Domat. Ses engaschament per la vischnanca sa mussa er en il fatg ch’el è stà cumandant dals pumpiers e ch’el è s’engaschà en autras uniuns e per events da sport.
loading
Comments