ایران: از شنبه صبح

حتما به خاطر دارید که سید محمد خاتمی، رئیس جمهور وقت ایران در سخنرانی اش در مجمع عمومی سازمان ملل پیشنهاد کرد که سال 2001 را با عنوان سال گفت و گوی تمدن ها نامگذاری کنند. همین ایده باعث شد که برخی از متفکرین ایرانی به این بیندیشند که اگر قرار باشد گفت و گویی بین تمدن ها شکل بگیرد، ایران چه حرفی برای گفتن دارد؟دکتر اسلامی ندوشن، در کتاب «ایران چه حرفی برای گفتن دارد؟» توجه ویژه‌ای به این ایده کرده و سعی داشته که پشتوانه‌ای برای این ایدۀ جذاب تهیه کند. او در این کتاب، با مرور حوادث قرن بیستم و فراز و فرودهای آن، به این نکته اشاره می‌کند که بشرِ قرن بیستمی احساس می‌کند که «هنوز یک چیزی کم دارد»، و هر روز سوالات عمیق‌تر و جدی‌تری دربارۀ سعادت و خوشبختی خودش می‌پرسد. او بر این باور است که این گمشده نه از جنس کمیت‌های زندگی بلکه از جنس کیفیت زندگی است! اگر کنجکاوید که بدانید این گمشده چیست و ایران چگونه می‌تواند این خلا را پر کند این قسمت از پادکست ایران از شنبه صبح را حتما بشنوید.

بی شک زبان و ادبیات فارسی و مفاخر آن، سهم‌ بزرگی‌در شکل دادن هویت ما ایرانیان داشتند و دارند. وقتی یک واعظ و یا یک سیاست مدار در سخنان خود از شعر استفاده می کند، میزان تاثیرگذاری آن به مراتب بیشتر می شود و اینگونه بهتر می توانند با فارسی زبانان ارتباط برقرار کنند. از این لحاظ شاید بشود گفت فارسی زبانان خصوصا ایرانیان جلودارِ ملت هایی هستند که به طور عمیق و پیوسته با مفاخر ادبیشان ارتباط دارند.داریوش شایگان پژوهشگر، فلیسوف و ادیب ایرانی که اغلب از ایشان با عنوانِ خاصِ «فیلسوف فرهنگ» یاد می کنند عمیقا با فرهنگ و ادبیات ایران، هند و به طور کلی معارف شرق آشنایی داشت. بعضی از کتاب های ایشان مثل «آسیا در برابر غرب» و «هویت چهل تکه و تفکر سیار» تحولی در مطالعات فرهنگی ایجاد کرد. ما در این قسمت از پادکست درباره یکی از کتاب های متاخر ایشان یعنی «پنج اقلیم حضور» که تمرکز بیشتری روی ادبیات فارسی دارد صحبت می کنیم. شایگان در این کتاب نشان دهد که ذهن و زبان ایرانیان در پنج اقلیم سیر می کند: این پنج اقلیم همان فضاهایی هستند که پنج چهره برجسته ادبیات فارسی یعنی حافظ، سعدی، مولوی، فردوسی و خیام برای ما ایجاد کردند. هر کدام از این شعرای بزرگ با آثار خودشان جنبه ای از فرهنگ و روحیاتِ ایرانی را درست کردند. در واقع، ایرانیِ امروز در ذهنش پنج اقلیمِ تقریبا مجزا ولی مرتبط به هم دارد که در لحظات مختلف و به مناسبت اوضاع و احوال مختلف، در این اقالیم یا در ترکیبی از آنها تنفس می کند. منظورمان از اقلیم یا فضا یک مکان یا زمان نیست، بلکه اقلیم حضور، یک فضایِ فکریِ خارج از تاریخ است که فرد را با یکسری روحیات و اقدامات همساز می کند.اگر مایلید بیشتر با تاثیر شگرف ادبیات فارسی بر هویت ایرانی آشنا شوید ادامه این بحث را در کانال یوتیوب ایران ازشنبه صبح دنبال کنید.

📌دکتر محمود سریع‌القلم، پژوهشگر، استاد دانشگاه و نایب‌‌رئیس مرکز پژوهش‌های علمی و مطالعات استراتژیک خاورمیانه، براین باور است که فهم «آنچه كه ما بوده‌ایم» در «شكل دادن به آنچه كه می‌‌خواهیم باشیم» بسیار تعیین كننده است. او در چندین کتاب و مقاله سعی کرده است که آنچه بوده‌ایم را در قالب روایتی از پیکره اصلی هویت ایرانی ارائه دهد.📌یکی از این کتاب‌ها که با استقبال خوبی هم مواجه شده است «اقتدارگرایی ایرانی در عهد قاجار» نام دارد. او در این کتاب ابتدا مبانی ساختاری، رفتاری و مدیریتیِ یک نظام اقتدارگرا را توضیح می‌دهد و سپس بستر تاریخیِ وقوع این اقتدارگرایی را در ایران شرح می‌دهد. یعنی توضیح می دهد که چه شد که اینطور شد؟ و در نهایت هم با بررسی عوامل و ابعاد اقتدارگرایی در عصر قاجار، یک بررسی تطبیقی و مقایسه‌ای بین فرهنگ اقتدارگرایِ ایرانی و فرهنگ‌های غیراقتدارگرا را ارائه می دهد. ⚠️ اخطار: احتمالا بعد از شنیدن این قسمت دربارۀ وضعیتِ امروزِ ایران بیشتر تامل خواهید کرد و شاید کمی تلخ‌کام شوید. خلاصۀ این کتاب را از طریق کانال یوتیوب یا تلگرام پادکست "ایران ازشنبه صبح" بشنوید.

📌در سال ۱۳۴۸ کتابی نوشته شد که قبل از اینکه به مرحله چاپ و انتشار برسد خمیر شد! همین کتاب دوباره سال ۱۳۵۱ به سختی مجوز انتشار گرفت و بعد از مدت کوتاهی هم توقیف شد! اما همان چاپ و شاید همان توقیف باعث اقبال مردم به آن شد.📌کتاب «تاریخ مذکر» جزو اولین و مهمترین کتابهای رضا براهنی محسوب می شود.  براهنی رساله‌ اش را با مقایسة فرهنگ ایران و یونان شروع می‌کند. فرهنگ ایرانی و فرهنگ یونانی خاستگاه های مشابهی داشتند، اما هر کدام مسیر متفاوتی را در پیش گرفتند. فرهنگ ایرانی به مرور ذهنی‌تر شد، در حالی که فرهنگ یونانی در مسیر عینی و مادی شدن گام برداشت. فرهنگ ایرانی از شاهراه شعر و ادبیات و حماسه و تغزل ظهور و بروز پیدا کرد و به مرور و در نتیجه ی پیوندِ ناگسستنیِ شعر و عرفان، فردی‌تر و فردی‌تر شد. در مقابل، شعرای یونانی از حماسه به سوی تراژدی حرکت کردند. سفری از تجلیل قهرمان به سمت قربانی کردن قهرمان. 📌براهنی معتقد است که حماسه‌ها نمودی از ساختار مردانه جامعه‌ای هستند که در آن اولویت با پیروزیِ شخصیتِ قهرمان است و شاعر همیشه روی قهرمان تأکید می‌کند، نه ساختارهای طبیعی و اجتماعی. در فرهنگ یونانی شعرا به مرورِ زمان توانستند زنجیر حماسه را پاره کنند و پا به وادیِ تراژدی بگذارند و همین مسأله بود که جامعه یونانی را آماده بالندگی فکری کرد و در نتیجه این فرهنگ را آماده فلسفه و بعدش علم ورزی کرد.📌 فرهنگ یونانی توانست قهرمان‌ها و اسطوره‌های خودش را از بین ببرد.در مقابل، توجهِ فرهنگ ایرانی معطوف به قهرمان‌ها و اسطوره‌هایش شد و تاریخ و روایت تاریخیِ ما، روایتی مردانه و در رثای قهرمانان مردِ داستان ها شد. بخاطر همین بخش قابل توجهی از جامعه در دیدرس تاریخ قرار نگرفت. ما در تاریخمان هیچ قهرمان زنی نداریم و کتاب‌های تاریخ ما همه کتاب‌های مردانه هستند. عملاً انگار زن ایرانی در گذشته وجود خارجی نداشته و اگر وجود داشته هم موجودی مخفی و عقب نگه‌داشته‌شده بوده. شخصیتی مثل ژاندارک یا ماری کوری در تاریخ ما وجود نداره، و لذا براهنی می گوید که زنان ایرانی «سراسر در غیبت» هستن، یا تاریخ ایران را «تاریخِ بی زن» می داند.ادامه این کتاب را در قسمت بیست و نهم از کانال یوتیوب (https://youtu.be/Jnrrjn2gVZ8?si=GuVrOIKvIMFAp5Ga) و کست باکس پادکست ایران ازشنبه صبح بشنوید.

صادق زیباکلامی که امروز می‌شناسیم بیشتر درگیرِ حاشیه و مناظره و درگیری با مسئولینِ امنیتیِ جمهوری اسلامی هست، اما کمتر از بیست سال پیش با انتشارِ کتاب آتشین و پرمدعایِ «ما چگونه ما شدیم؟» تو عرصه آکادمیک انقلابی بپا کرد.سوال دربارۀ چراییِ عقب‌ماندگیِ ایران سوال جدیدی نیست. اما توی صد سالِ اخیر و تحت تاثیر اندیشه‌های چپ و ملی‌گرایانه و بعدش اسلامی، گرایش به این بود که نقش غربی‌ها و قبایل مهاجم به ایران در عقب‌ماندگی ایران پررنگ دیده بشه. کتابی که باعث شد پارادایم عوض بشه و انگشت اتهام به سمتِ خودمون برگرده «ما چگونه ما شدیم؟» بود. جالبه بدونید که کتابِ «ما چگونه ما شدیم؟» به محمد غزالی، فقیه و متکلمِ قرن پنجم هجری تقدیم شده! اگر شما هم کنجکاوید بدونید چرا زیباکلام این کار رو کرده، پیشنهاد می‌کنیم قسمت بیست و هشتم از پادکست ایران از شنبه صبح رو بشنوید. شما می توانید پادکست‌های ما را از طریق کانال یوتیوب (https://youtu.be/zk42QEqaqtA?si=6Xv3z9InNsk75sAl) (https://castbox.fm/vi/767569656) ما نیز بشنوید.