De kaart en de kabel

In aflevering 4 van De Kaart en de Kabel dalenLaetita en Mark af naar de ondergrond. De plek waar warmtenetten,elektriciteitskabels, riolering, data-infrastructuur en water allemaalsamenkomen en waar de ruimte steeds krapper wordt. Wat daar gebeurt zie jeniet, maar bepaalt wel wat er bovengronds mogelijk is. Te gast zijnlandschapsarchitect Joyce van den Berg, Anne-Marie Verheijen, programmamanagerAardgasvrij Gemeente Rotterdam in de wijk Bospolder-Tussendijken en BorisHocks, directeur bij Generation.Energy.Laetitia legt uit hoe warmtenetten werken enwaarom ze een belangrijke rol spelen in het toekomstige energiesysteem.Tegelijkertijd wordt duidelijk dat die systemen niet “onzichtbaar” zijn. Zevragen ruimte. Niet alleen in de grond, maar ook bovengronds viaverdeelstations en infrastructuur.Joyce vertelt wat er misgaat als we deondergrond blijven behandelen als bijzaak. Iedere partij heeft zijn eigenkabels en leidingen, maar niemand heeft overzicht. Het gevolg: straten die keerop keer open moeten en een bodem die steeds verder onder druk komt te staan. De oplossing zit niet in techniek, maar vooralin samenwerking. Niet meer sectoraal werken, maar integraal. Niet steeds achterelkaar graven, maar samen plannen. En niet denken in plattegronden, maar indoorsneden.Anne-Marie vertelt hoe dat er in de praktijkuitziet in Rotterdam. Door aan de voorkant alles door te rekenen en partijensamen te brengen, lukte het om warmtenetten, riolering en vergroening in éénkeer te combineren. Dat vraagt meer tijd vooraf, maar levert uiteindelijksnelheid op in de uitvoering.Tot slot neemt Boris ons mee in het “GrandDesign” voor de Leidse ondergrond. Hoe anders denken en doen, ruimte maaktdromen en wensen, in plaats van regels.De vraag is niet meer óf de ondergrond een rolspeelt, maar hoe we daar de regie pakken voordat het ons parten gaat spelen.Abonneer je nu op de podcast en ga mee opreis om energie en ruimte met elkaar te verbinden.(00:00:00)Introductie aflevering en vraaggesprek warmtenetten(00:09:25)Introductie gasten(00:11:56) Integraalwerken aan de ondergrond met Joyce van den Berg(00:28:52) Desamenhang tussen onder- en bovengrond met Anne-Marie Verheijen(00:48:05)Slotgesprek met gasten (00:57:24) Een“Grand design” voor de Leidse ondergrodn door Boris Hocks   

In de derde aflevering van De Kaart en de Kabel verschuift het perspectief naar de energie-intensieve industrie. Niet als losse fabrieken, maar als complexe clusters waarin grondstoffen, energie, infrastructuur en ruimte met elkaar verweven zijn. Laetitia en Mark spreken met Tijs Beek, manager Energy Insights bij Sproule, en Rens Wijnakker, landschapsarchitect bij FABRICations die ieder vanuit hun eigen onderzoeken hebben gedaan naar de toekomst van de energie intensieve industrie.  Tijs Beek laat zien hoe die industrie functioneert als onderdeel van een veel groter systeem. Nederlandse clusters zoals Rotterdam, Chemelot en IJmuiden zijn geen losse plekken, maar knooppunten in internationale waardeketens, met Rotterdam als toegangspoort voor grondstoffen richting Noordwest-Europa. Die industrie staat onder druk door internationale concurrentie, overproductie en strengere klimaatdoelen. Juist op het moment dat ruimte in Nederland schaars is en functies steeds meer op elkaar stapelen. Rens Wijnakker laat zien wat dat betekent vanuit ruimtelijk perspectief. Nieuwe energie-infrastructuur, elektrolyse-installaties, opslag en aanlanding van wind op zee vragen allemaal ruimte. Tegelijkertijd moeten bestaande installaties vaak nog jaren blijven functioneren. Daardoor ontstaat een tijdelijke situatie waarin oud en nieuw naast elkaar bestaan en de ruimtelijke druk juist toeneemt. De kern van het gesprek draait om drie mogelijke paden voor de industrie: afbouwen, ombouwen of nieuw bouwen. In theorie lijken alle opties mogelijk. In de praktijk blijkt vooral het ombouwen van bestaande clusters het meest realistisch. Niet alleen omdat fabrieken moeten blijven draaien terwijl het systeem verandert, maar ook omdat de ruimtelijke condities van deze gebieden te waardevol zijn om los te laten. De infrastructuur, ligging en verbinding met het achterland zijn over decennia opgebouwd en bepalen juist de kracht van deze clusters. Volledig afbouwen en opnieuw beginnen kost simpelweg te veel tijd en ruimte. Tegelijkertijd wordt die positie alleen maar relevanter: industriële clusters bedienen een groot Europees achterland, en die rol groeit verder door ontwikkelingen zoals klimaatverandering en veranderende handelsstromen. De aflevering laat zien dat de industriële transitie uiteindelijk een coördinatievraagstuk is. Niet één fabriek of technologie staat centraal, maar de vraag hoe een heel cluster zich kan aanpassen terwijl het onderdeel blijft van een internationale economie. Abonneer je nu op de podcast en ga mee op reis om energie en ruimte met elkaar te verbinden. (00:00:00) Introductie aflevering en gasten (00:07:29) Duiding energie intensieve industrie en transitie in Nederland en Rotterdam door Tijs Beek (00:28:13) De transitie van de energie intensieve industrie vanuit ruimtelijk perspectief door Rens Wijnakker  (00:58:19) Slotgesprek met gasten 

In de tweede aflevering van De Kaart en de Kabel verschuift het perspectief van geschiedenis naar actualiteit. Laetitia en Mark duiken in het nationaal beleid op gebied van energie en ruimte: wat zijn de contouren voor energiesysteem en de inrichting van Nederland op de lange termijn en hoe zijn zij met elkaar verbonden via beleid? Daarvoor gaan ze in gesprek met Mark Stuurman van het ministerie van KGG en Matthijs van Oosterhout van het ministerie van VRO. Mark legt uit dat de kern van het Nationaal Plan Energiesysteem helder is: vooruitkijken naar 2050 en het energiesysteem integraal doordenken. Niet sector voor sector, maar als samenhangend geheel. Elektriciteit wordt de ruggengraat van het systeem, met wind op zee, zon, kernenergie en opslag als dragende pijlers. Tegelijkertijd groeit het besef dat afhankelijkheid van import een strategisch vraagstuk is. Matthijs ligt toe hoe de nieuwe Nota Ruimte die systeemkeuzes vertaalt naar ruimte. Hoogspanningsnetten, buisleidingen, aanlandpunten, elektrolyselocaties: het zijn geen losse projecten meer, maar onderdelen van een nationale hoofdstructuur. Industrieclusters krijgen een sleutelrol. Daar komen opwek, conversie en gebruik samen. Energie wordt niet langer impliciet verondersteld, maar expliciet meegewogen in keuzes over wonen, werken en economie. Toch blijft de spanning voelbaar: hoeveel regie neem je nationaal, hoeveel laat je regionaal? En hoe combineer je tempo met ruimtelijke kwaliteit? Deze aflevering laat zien dat energie inmiddels structurerend werkt. Niet als bijlage bij ruimtelijk beleid, maar als ordenend principe. De vraag is niet meer óf energie ruimtelijk sturend is, maar hoe bewust we die sturing organiseren. Abonneer je nu op de podcast en ga mee op reis om energie en ruimte met elkaar te verbinden.(00:00:00) Introductie aflevering en gasten(00:08:05) Nationaal Plan Energiesysteem enProgramma Hoofdinfrastructuur Energie met Mark Stuurman(00:23:07) Energie en de Nota Ruimte metMatthijs van Oosterhout(00:43:47) Reflectie op Nota Ruimte door Thijsvan Spaandonk(00:49:17) Slotgesprek met gasten

In de eerste aflevering van De kaart en de kabel kijken Laetitia en Mark terug, voordat ze vooruitgaan. Via een terugblik op de elektrificatie en aanleg van het gasnet word duidelijk hoe energie en ruimte altijd al verbonden zijn. Een vooruitblik op de transitie van nu maakt duidelijk dat deze verbondenheid een andere benadering vraagt: een waarin energie en ruimte gezamenlijk tot andere ruimtelijke oplossingen komen. Auke van der Woud legt uit hoe energievoorziening vaak begint als lokaal initiatief, maar gaandeweg nationale regie vraagt. Elektriciteit groeide bijvoorbeeld van particuliere fabriekjes uit tot een landelijk hoogspanningsnet, gedreven door industriële groei, stedelijke ontwikkeling en (opvallend actueel) strategische veiligheid.Ook de gastransitie was geen vanzelfsprekendheid. Geert Verbong vertelt dat er achter de snelle uitrol van het gecentraliseerde gasnet een langdurig proces schuilde van institutionele keuzes, belangenafwegingen en politieke regie. Ruimtelijk leek de impact aanvankelijk gering dankzij de ondergrondse aanleg. Juist op de langere termijn bleek de invloed groot: goedkoop gas werd een instrument van industriepolitiek, met langdurige effecten op vestigingspatronen en infrastructuur. Wat opvalt: energie was nooit neutraal. Ze bepaalde waar industrie kwam, hoe steden functioneerden en hoe het algemeen belang werd beïnvloed door particuliere belangen en initiatieven. Acceptatie ontstond door duidelijkheid over richting en door een groter gebruiksgemak.Die lessen resoneren in de transitie van nu. Dirk Sijmons wijst erop dat het energiesysteem van nu andere ruimtelijke gevolgen kent en maakt dat andere ruimtelijke afwegingen noodzakelijk zijn, zeker in een klein land als Nederland. De vraag is dus niet óf energie en ruimte nauwer samen moeten werken, maar hoe zij dat zorgvuldig kunnen doen. (00:00:00) Introductie podcast(00:02:16) Introductie aflevering(00:05:52) Auke van der Woud: ontstaan eerste elektriciteitsnetten(00:35:37) Geert Verbong: de komst van een landelijk gasnet(01:00:57) Reflectie op de eerdere transities(01:03:15) Dirk Sijmons: de huidige energietransitie als ruimtelijk vraagstuk

Het toekomstig energiesysteem vraagt enorm veel ruimte en bepaalt tegelijkertijd waar we wonen, werken en leven. Het is daarom belangrijk dat de twee verschillende werelden samenkomen – de wereld van energie en de wereld van ruimtelijke ordening. In de podcast “De kaart en de kabel” gaan Laetitia Ouillet en Mark Hendriks op zoek naar hoe de twee werelden dichterbij komen. De podcast produceren zij in samenwerking met experts vanuit het energie en ruimtelijk domein, verschillende overheden en netbeheerders. Vanaf half februari volgt elke twee weken een aflevering.