Luminous Language

هجرتِ با نور برای تطهیرِ دل‌های حسود؛ حاملِ نور باش! از «اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هذا» و «اذْهَبْ بِكِتابِي هذا» تا «لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ»#دلنوشتهکیمیایِ «ذَهَبَ»؛ از درناژِ تلخِ حسد تا زرِ نابِ ولایتدر ژرفنای قاموسِ وحی،واژه‌ها تنها نشانه‌هایی برای گفت‌وگو نیستند؛بلکه آیینه‌هایی ملکوتی‌اند که رازهای مگویِ درون را فاش می‌کنند.واژه‌ی شگفت‌انگیزِ «ذَهَبَ»، رازی است دوچهره میانِ دو قطبِ عالم:در اوجِ زیبایی و معنای ممدوحش، نامی از هزار نامِ پوشیده‌ی «نورِ ولایت» است؛و در حضیضِ سقوط و معنای مذمومش، نشانی از تعفنِ پنهانِ «حسد»!لغت‌شناسان در توصیف ریشه‌ی آن می‌نویسند:«ذَهَبَ: حُسْنٌ وَ نَضَارَة»؛طراوت، سرسبزی، درخشش و کمالِ زیبایی!عرب به طلای ناب می‌گوید «ذَهَب»، چرا که در تیرگیِ خاک می‌درخشد،جان‌ها را مجذوبِ خویش می‌کند و چشم‌ها تابِ برگرفتن از تماشای تلألؤ آن را ندارند؛درست مانند کوکبی درّی،درست مثل رخسارِ بی‌همتای «وسف آل‌یعقوب»!قلبی که مزیّن به «ذَهَب» است،دلی است سرشار و دست‌پُر از انوار و علومِ آل‌محمد (ع)؛جامی لبریز از حُسن و بهاء،که تمام طراوت و تازگی‌اش از یک رازِ بزرگ سرچشمه می‌گیرد:«دفع و پالایشِ سیئه‌ی حسادت!»اما شگفتا از اسرارِ این زبان و ادبِ حکیمانه‌اش؛عرب به جایگاه دفعِ فضولات و تخلیه‌ی سمومِ بدن نیز می‌گوید: «المَذْهَبُ»!چرا؟! چون تا پلیدی و پس‌مانده‌های تباهی از تن نرود، حیاتی باقی نمی‌ماند.و در جانِ آدمی، چه نجاست و فضولاتی بدبوتر و کشنده‌تر از تعفنِ «حسد»؟!آنجا که اراده‌ی ازلی پروردگار ندا درمی‌دهد:«إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً»؛حقیقتِ «إذهابِ رجس»، زدودنِ مطلقِ تاریکی و اخراجِ تمامِ ناپاکی‌هاستتا جز عصمت و طهارت محض باقی نماند.و تاریخ، تکرارِ یک ابتلای درمانی است:خداوند، یوسفِ زیبا و باطراوت را پیش چشم برادران آشکار ساختتا این «طبیبِ مهربان» با جلوه‌ی حُسن خویش،بسترِ یک «درناژ روحی» را فراهم کند؛تا برادران چرک و دملِ حسادت را که در ژرفای سینه‌هایشان خانه کرده بود، بالا بیاورند و دفع کنند؛تا خاکستر شوند و از نو در کمالِ رفق و حُسن متولد گردند.اما افسوس که این درمانِ بزرگ، بی‌هزینه نیست؛دارویِ شفابخشِ این امت،نیازمندِ ذبحِ یک برگزیده در صحرای ابتلاست!گوش جان بسپار به سوزِ ناله‌ی پدر:«قالَ إِنِّي لَيَحْزُنُنِي أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ وَ أَخافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ وَ أَنْتُمْ عَنْهُ غافِلُونَ»…یعقوب (ع) گویی از اعماقِ تاریخ، مرثیه‌ی مکررِ کربلا را تلاوت می‌کند!در لحنِ حزین او رمزی نهفته است:«ای فرزندانم! می‌دانم که برای درناژِ این حسدِ مرگبار و تهی شدن از تعفنِ نفس،ناچارید این یوسفِ زیبا را ببرید (أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ)…اما امان از غفلتِ شما!امان از خوی درندگیِ گرگ‌ها!»یعقوب با چشمِ دل می‌دید که برای نجاتِ بیمارانِ مبتلا به کبر و حسد،باید کاروانِ نور راهیِ مقتل شود؛داستانی تکراری که سال‌ها بعد در نینوایِ حسین (ع) تجسد یافت؛آنجا که گرگ‌های حسودِ کوفه،با دلی انباشته از غلّ و حسد به مقامِ ولایت،گردِ خورشیدِ عصمت حلقه زدند و مظهرِ اتمّ زیبایی را به خاک و خون کشیدند!***چه شگفت‌انگیز است پیوند نام‌های دیگرِ این تخلیه:عرب به موضعِ دفع می‌گوید «المِرْفَق» (جایگاه مدارا و راحتی)و «المِرْحَاض» (از ریشه‌ی «رَحَضَ الثَّوْبَ: جامه را از چرک شست»).این یعنی چه؟یعنی نورِ ولایت با سینه‌ی مجروحِ انسان،از درِ «رِفق و مدارا» وارد می‌شود.نور، شلاقی تازیانه‌زن نیست؛دست نوازشی است که با نرمی و حلم، روح را به «خانه‌تکانی» وامی‌دارد؛جامه‌ی دل را در زلالِ توبه می‌شوید (غسل و تطهیر)تا رسوباتِ سنگینِ رشک بر فضلِ دیگری از بن کنده شود.از همین روست که «مَذْهَب»، طریق و راه‌ورسمِ زندگی معنا شده است؛مذهبِ راستین یعنی «طریقِ یوسفِ آل‌محمد (ع)»؛یعنی سلوک در جاده‌ی مهربانی،شست‌وشوی درون و مدارا با خلق،تا دفعِ سیئه‌ی حسد در جان محقق گردد.و در پایانِ این شست‌وشو و درناژِ جانکاه، آسمانِ رحمت باز می‌شود؛مگر نه آنکه عرب به باران‌های نرم، ریز و حیات‌بخش می‌گوید: «الذِّهَاب»؟!آری! وقتی دل از رجسِ حسادت تهی شد و بیمار کینه‌های دیرینه را در «مذهبِ» توبه و انابت دفع کرد، بر او بارانِ لطیفِ «الذِّهاب» می‌بارد؛بارانی که خاکِ مرده‌ی جان را زنده می‌کند،غبارِ پیریِ گناه را می‌شویدو به جانِ سالک، روحِ «فُتُوَّت» و «اکسیرِ جوانی» می‌بخشد.خدایا!به برکتِ آبروی یوسفِ فاطمه،روحِ ما را به بارانِ «ذِهاب» شست‌وشو ده؛تعفن و رسوباتِ نامبارکِ حسد را از سینه‌هایمان درناژ فرما،و دل‌های ما را چون طلای ناب (ذَهَب) به نورِ معرفت و محبتِ اولیائت،درخشان و پرطراوت بگردان!آمین یا رب العالمین.

#دلنوشتهکربلای یعقوب (ع)حُزن؛ نورِ محبوس در محفظه‌ی ابتلاءدر سوره‌ی یوسف، ریشه‌ی «حُزن» سه بار می‌آید؛و این سه بار، سه «ایستگاهِ کربلایی» در سیرِ یعقوب (ع) است:۱. «حزنِ پیش‌آگاهی»۲. «حزنِ سوختن در فراق»۳. «حزنِ علمِ مخفی و امیدِ مطمئن»و این، تصادفی نیست.۱. حزنِ پیش‌آگاهی«قالَ إِنِّي لَيَحْزُنُني‏ أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ…» (یوسف/۱۳)این حزن، حزنِ پدرِ نگرانِ عادی نیست.این، «حزنِ نبی» است؛حزنی که از «دانستنِ بی‌اجازه‌ی گفتن» می‌آید.یعقوب (ع) هنوز چیزی ندیده،جرمی واقع نشده،چاهی کنده نشده؛اما دلش می‌لرزد.چرا؟چون «دلِ نبی، رادارِ نور و ظلمت است».او با «تاریک‌شدن دل» می‌فهمد؛همان‌جا که حسادت در دل‌ها فعال شده،و نقشه، هنوز در سینه‌ها پنهان است.«گرگ» در این آیه، حیوان نیست؛«نمادِ حسادتِ سازمان‌یافته‌ی دل‌هاست».و این‌جاست که کربلای یعقوب آغاز می‌شود:او می‌داند،اما مأمور به سکوت است.می‌فهمد،اما باید نور را به دست تاریکی بسپاردتا حجت تمام شود.این حزن،حزنِ «دانستنِ بی‌امکانِ جلوگیری» است.و این، فقط نصیب اولیاء می‌شود.—۲. حزنِ سوختن در فراق«وَ ابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ» (یوسف/۸۴)اینجا حزن، از مرحله‌ی «آگاهی» عبور کردهو به «مرحله‌ی احتراق» رسیده است.چشمِ ظاهر سفید می‌شود،اما چشمِ دل، تیزتر می‌بیند.نکته‌ی کلیدی آیه اینجاست:«فَهُوَ كَظِيمٌ»یعقوب (ع) فریاد نمی‌زند.اتهام نمی‌زند.افشاگری نمی‌کند.او «حزن را نگه می‌دارد»؛چون این حزن، سرمایه‌ی علم است.این‌جا حزن،نه نشانه‌ی فروپاشی روان،بلکه «نشانه‌ی بلوغِ قلبِ ولایی» است.او می‌سوزد،اما نمی‌سوزاند.می‌گرید،اما پرده‌دری نمی‌کند.این، صبرِ نبی است؛صبرِ کسی که می‌داند نور،باید از دلِ چاه عبور کندتا عزیزِ مصر شود.—۳. حزنِ علمِ مخفی«إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَ حُزْنِي إِلَى اللَّهِ…» (یوسف/۸۶)اینجا قله است.یعقوب (ع) جمله‌ای می‌گویدکه اگر کسی جز نبی بگوید،یا دروغ است یا توهم:«وَ أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ»یعنی:من در دلِ این حزن،به دانشی دست یافته‌امکه شما راهش را ندارید.اینجا حزن،دیگر احساس نیست؛«کانالِ علمِ غیب است».دقیقاً همان‌که امام صادق (ع) فرمود:«فَبِسَبَبِ ما تَحْتَ الْحُزْنِ عِلْمٌ خُصَّ بِهِ مِنَ اللَّهِ»یعقوب (ع) یوسف را گم نکرده؛او «یوسف را در غیب نگه داشته».برای همین است که بلافاصله می‌گوید:«وَ لا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ»کسی که ناامید نیست،کسی که مأمور به جستجو می‌فرستد،کسی که آینده را می‌بیند،محزونِ بیمار نیست؛«محزونِ عالم است».—کربلای یعقوبحزنِ یعقوب (ع):– نه از نادانی است– نه از وابستگی بیمارگونه– نه از فروپاشی روانبلکه:حزنِ علم استحزنِ ولایت استحزنِ مأموریت استحزنی که:آغازش «نار» استو انجامش «نور»اولش قبضو ثانی‌اش بشارت—پیام برای دلِ امروز مااگر:دلت غمی دارد که توضیح‌پذیر نیستاندوهت با امید همراه استاشکت تو را به خدا نزدیک‌تر می‌کندو شکوه‌ات فقط رو به بالاستمبادا زود برچسب «ضعف» بزنی.شاید:تو هم در «کربلای خودت» هستی.شاید خدا،نوری را در «محفظه‌ی حزن»به تو سپرده است.حفظش کن.شکوه‌اش را فقط نزد او ببر.و بدان:«پشتِ هر حزنِ ولایی، بویِ یوسف می‌آید…»حتی اگر فعلاً از چاه.

کربلای یعقوب!۳ مورد مشتقات ریشۀ «حزن» در سورۀ یوسف ع«حزن یعقوب ع»قالَ إِنِّي لَيَحْزُنُني‏ أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ وَ أَخافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ وَ أَنْتُمْ عَنْهُ غافِلُونَ (۱۳)وَ تَوَلَّى عَنْهُمْ وَ قالَ يا أَسَفى‏ عَلى‏ يُوسُفَ وَ ابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ‏ فَهُوَ كَظيمٌ (۸۴)قالَ إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَ حُزْني‏ إِلَى اللَّهِ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ (۸۶)نور، در محفظۀ حزن: آزمون پیامبرانه در میدان حسادت![سورة يوسف (۱۲): الآيات ۱۳ الى ۱۸]قالَ إِنِّي لَيَحْزُنُنِي أَنْ تَذْهَبُوا بِهِ وَ أَخافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ وَ أَنْتُمْ عَنْهُ غافِلُونَ (۱۳)گفت: «اينكه او را ببريد سخت مرا اندوهگين مى‏‌كند، و مى‌‏ترسم از او غافل شويد و گرگ او را بخورد.»انگار یعقوب علیه‌السلام، در این آیات قرآن، با دلی محزون، با ما سخن می‌گوید، دلی که حزن آن بی‌دلیل نیست؛نوری در این دل هست که از آلارم تیرگی و اضطراب، نشانه خطر می‌گیرد. گویا می‌فرماید:«من با تاریکی دلم، این هشدار را می‌فهمم؛ وقتی شما اطراف یوسف حلقه می‌زنید، دل من می‌لرزد. نه فقط به‌خاطر رفتنش، بلکه چون حس می‌کنم نقشه‌ای در کار است… انگار او را نه به گرگ بیابان، که به گرگ‌های حسود دل خود سپرده‌اید، در حالی که زبان‌تان می‌گوید حافظ اویید، اما دل‌هاتان غافل و آلوده‌اند. من این را با نور و ظلمت دلم می‌فهمم، اما چه کنم که این اندوه، کربلای من است؛ تقدیری که باید با رضایت، یوسف را به دست شما بسپارم تا دست‌های‌تان رو شود.خدا می‌خواهد پرده‌ از چهرهٔ دروغینِ امانت‌داری‌تان بردارد.»این آیه، روایتی است از کشاکش دل نبی‌ای که دلش با نور الهی کلامی میشنود و ماموریتی را اخذ میکند. دل یعقوب، گرفته و محزون شده، چرا که پیش‌نمای نقشه‌ای پنهان در دل‌های آلوده را در خود احساس می‌کند، نه از راه چشمان ظاهر، بلکه از راه روشن و تاریک‌شدن دل.اما همین دل، خود تجلی «فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً»ست: آن هنگام که دل پیامبر، نوری دارد که از آن می‌فهمد چه کسی حافظ واقعی است و چه کسی فقط ادعای آن را دارد.…یعقوب علیه‌السلام پدری نیست که ساده‌دلانه فریب‌خوردۀ ظاهر شود.او نبی‌ای است که با نور قلبش می‌بیند، نه با چشم ظاهر.وقتی فرزندانش به ظاهر با محبت و دلسوزی می‌گویند: «او را با ما بفرست»، او می‌فهمد نقشه‌ای در کار است؛ نه از آن رو که فرزندانش اعتراف کرده‌اند، بلکه از تلخی سایه‌هایی که بر دلش افتاده، از تاریکی‌ای که در قلبش رخ داده،و در واقع از تاریکی‌ای که بر چهرهٔ دل حسودان سایه انداخته، آگاه است.او به خوبی می‌داند که این «گرگ» فقط نمادی‌ست؛ گرگی که ممکن است یوسف را بدرَد، نه گرگ بیابان، بلکه گرگ حسادت، گرگ درون سینه‌های کسانی که ادعای برادری و محبت می‌کنند اما دل‌شان انباشته از بغض و رقابت است. او می‌داند، اما هنوز جرم و فعلی واقع نشده، هنوز یوسف را نبرده‌اند، هنوز دستان‌شان به خیانت آلوده نشده، پس در ظاهر چاره‌ای ندارد جز اینکه تسلیم ظاهر گفتارشان شود. این، صحنهٔ قضا و ابتلا و کربلاست.و این همانجاست که حزن یعقوب از دل برمی‌خیزد؛نه حزن از ندانستن، بلکه حزن از دانستن و سکوت ناگزیر!او به اذن خدا باید به معارین حسود اعتماد کند،باید نور وجودی یوسف را به دستان تاریک آنان بسپارد، چرا؟ تا حجت تمام شود.تا این فرصت به آنان داده شود که خود را نشان دهند،که نور درون را انکار کنند،که پرده از چهرهٔ حسادت برداشته شود،و تاریخ ببیند که چگونه دروغِ «و إنا له لحافظون» در برابر حقیقتِ «إنی حفیظٌ علیم» رنگ می‌بازد.یعقوب می‌داند آن‌ها حافظ نیستند، اما مأمور است نور را به دست آنان بسپارد.این همان صبر نبی و حزن پیامبرانه است.او باید تماشاگر ظلمی باشد که به نورش می‌شود، بی‌آن‌که زبان به اعتراض گشاید؛چون مأموریت دارد تا دل‌ها را رسوا کند، نه فقط از طریق گفتار، بلکه از طریق تقدیر.…در آیات ۸۴ و ۸۶ سوره یوسف، همین واژه «حُزن» تکرار می‌شود؛حزنی که نه‌تنها یک احساس درونی، بلکه یک مسیر پیامبرانه و یک امتحان بزرگ قلبی است.بیایید دقیق‌تر نگاه کنیم:آیه ۸۴:«وَ تَوَلَّى عَنْهُمْ وَ قالَ يا أَسَفى‏ عَلى‏ يُوسُفَ وَ ابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ»یعقوب علیه‌السلام، پس از شنیدن آن‌همه دروغ و تظاهر و وعده‌های دروغین از فرزندان حسودش، از آن‌ها روی برمی‌گرداند. یعنی: نه فقط صورت، بلکه دلش را هم از آنان جدا می‌کند.چرا؟ چون دلش از حزن لبریز است.نه حزن عادی، بلکه حزنِ فرزند از‌دست‌رفته، نورِ دور‌شده، و مظلومیت پنهان‌مانده.یعقوب علیه‌السلام وقتی روی از پسرانش برمی‌گرداند، در حقیقت دارد بر دل‌های تاریک‌شده‌شان مُهر تأیید می‌زند؛ گویی با این کار، پیام روشنی می‌فرستد که:«من به زبان شما اعتماد ندارم، من دل شما را خوانده‌ام…و می‌دانم در دنیای قلب شما چه می‌گذرد…»شما یوسف را به چاه انداختید، اما قبل از آن، او را از دل‌هایتان بیرون انداخته بودید.یوسف، نور بود؛ اما حسد، چشم دلتان را بست و به جای آن نور، تاریکی کاشت.بنابراین:این تولّی و روی‌گردانی، یک رفتار عاطفی ساده نیست؛بلکه اجرای نوعی امر الله عرفانی و قلبی است از سوی پدری نبی، که به‌خوبی می‌فهمد:شما یوسف را با دست نبرده‌اید؛ بلکه با دل‌هاتان به گرگ تحویل داده‌اید.شما بدن او را به چاه انداختید، اما پیش‌تر، نورش را از دل بیرون انداخته بودید.زبانتان وعده حافظ بودن می‌دهد، اما قلبتان مشغول توطئه قتلِ نور است.و این حزن عمیق، نه از ندانستن حقیقت،بلکه از آگاهی تیزبینانه‌ای است که می‌داند اما باید سکوت کند.یعقوب، چون نبی است، وظیفه‌اش روشنگریِ باطنی و اتمام‌حجت‌کردن است؛باید میدان بدهد، تا آنچه در دل‌های آن‌هاست، خود را تمام و کمال نشان دهد.…حزن یعقوب از یوسف نیست،بلکه از وضعیت بیمار دل‌های اطراف یوسف است.از این‌که مجبور است نور را، به‌خاطر امتحان الهی، به دل‌های تاریک بسپاردتا حقیقت پنهانِ درون‌شان برملا شود.…این حزن چنان در جانش رخنه می‌کند که چشمانش سفید می‌شود، یعنی بینایی ظاهری‌اش را از دست می‌دهد، اما بینایی قلبی‌اش هرگز خاموش نمی‌شود.برعکس، در این تاریکی ظاهری، دلش روشن‌تر می‌بیند!و جمله‌ی «فَهُوَ كَظِيمٌ» به این معناست که این حزن را در دل نگه می‌دارد، بدون آنکه بغضش را فریاد بزند. او دردمند است اما دردمند صابر، حزین است اما تسلیم تقدیر.آیه ۸۶:«قالَ إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَ حُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ»یعقوب به آنان نمی‌گوید چه می‌کشد، بلکه رو به خدا می‌آورد:«من شکایت دلم، اندوه پنهان و حزن بلندم را فقط نزد خدا می‌برم!»او یک راز بزرگ دارد:او می‌داند یوسف زنده است،او نور را گم نکرده، بلکه نور در تاریکی حسد زمانه پنهان شده،او به وعدۀ الهی ایمان دارد، چون «أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ»؛از خدا چیزهایی می‌داند که دیگران نمی‌دانند.…در دنیایی که حقیقت‌ها پنهان می‌شوند و نور در چاه حسادت‌ها افتاده،«حزن یعقوب» الگویی است برای دل‌های منتظر و چشم‌های نابینا از دوری نور.گاهی باید بسوزی، اما لب فروبندی.گاهی باید اشک بریزی، اما فقط در محراب نجوا با خدا.گاهی هیچ‌کس درکت نمی‌کند، اما خدا می‌داند!و این، پیام اصلی است:در سخت‌ترین رنج‌ها، شکایت را فقط نزد خدا ببر،چون او نه‌فقط شنواست، بلکه از حکمت پنهانی ماجراها نیز آگاه است.…🔶 حزن؛ زبان خاموشِ آگاهی نورانی!یعقوب علیه‌السلام فقط پدری داغ‌دیده نبود؛عارفی بود که نور را می‌شناخت و جدایی از آن را با تمام هستی‌اش احساس می‌کرد.امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید:“الْحُزْنُ مِنْ شِعَارِ الْعَارِفِينَ…”حزن، نشانهٔ اهل معرفت است.چرا؟ چون واردات غیبی، پیوسته به سرای جانشان هجوم می‌آورد…آن‌ها زیر ستر کبریای الهی، پیوسته در مباهات با خدایند، اما در ظاهر، دل‌گرفته و شکسته‌اند…یعقوب؛ مظهر «محزونِ مطبوع»!حزن یعقوب، حزن ساختگی و بیرونی نیست،یعقوب کسی نیست که برای فهمیدن تلاش می‌کند اما هنوز نچشیده!حزن یعقوب، طبیعی، درونی، و جوشیده از آگاهی غیبی است.یعقوب علیه‌السلام، از غیب باخبر است و اندوهش از جنس علم به نور است، نه ناآگاهی.یعقوب نه از روی حدس و خیال،بلکه از دانشی غیبی و الهامی قلبی که به او رسیده، لبریز از حزن است:“إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَ حُزْنِي إِلَى اللَّهِ”من شکوه‌ام را، فقط به خدا می‌گویم،چون این حزن، یک درد عادی نیست؛ یک علمِ خاص است.این حزن، محصول علم آنلاین است!امام صادق (ع) می‌فرماید:“فَبِسَبَبِ مَا تَحْتَ الْحُزْنِ عِلْمٌ خُصَّ بِهِ مِنَ اللَّهِ دُونَ الْعَالَمِينَ”یعنی یعقوب را از میان مردم، بر علمی پنهان و خاص از جانب خدا آگاه کرده‌اند،و این علم، زیر لایه‌های حزن او پنهان شده است.…اگر دل‌تنگی و حزن در جانت هست،اگر فقدانی را حس می‌کنی که به چشم نمی‌آید،اگر قلبت بی‌دلیل غم دارد و لبریز از شوق پنهان است…ممکن است خدا دارد از قِبَلِ این حزن، نوری را در دلت می‌تاباند.شرطش این است که مثل یعقوب، شکوه‌ات فقط سوی او باشد.و آن‌گاه، ممکن است خدا تورا نیز با علمی از جنس نور آشنا کند……ادامهٔ این حدیث نورانی از امام صادق علیه السلام، دریچه‌ای‌ست به ساحت دلِ اولیاء خدا؛آنانی که حزنشان از دردِ فراق نیست، بلکه از آگاهی است؛از شعاع نوری است که بر جانشان تابیده، و سنگینی آن، قلب را به خشوع می‌کشاند.پس از ترسیم جایگاه حزن به عنوان زبان دل عارفان، بیایید معنای این عبارات را دریابیم:۱. “مَا لَكَ مُهْتَمٌّ؟” قَالَ: “لِأَنِّي مَطْلُوبٌ”به ربیع بن خثیم، از یاران اهل معرفت، گفتند:چرا همیشه محزون و نگران به‌نظر می‌رسی؟او گفت: چون “من تحت تعقیبم”!نه تعقیب خلق، بلکه مطالبۀ خالق.عارف همیشه خود را “مطالبه‌شده” می‌بیند:او از نور چشیده، و حالا می‌داند که باید به آن پاسخ دهد.پس حزن او ناشی از احساس مسئولیت در برابر نوری‌ست که بر جانش تابیده.…۲. “يَمِينُ الْحُزْنِ الِابْتِلَاءُ وَ شِمَالُهُ الصَّمْتُ”حزن، دو بال دارد:سمت راست (یمین):ابتلاء: یعنی آزمون، سختی، فشار روحی، غربت درونیسمت چپ (شمال):صمت: یعنی سکوت، خاموشی، بی‌نیازی از توضیح برای خلقعارف وقتی محزون می‌شود، به‌سوی بلا و صمت کشیده می‌شود.نه برای آنکه ضعیف است،بلکه چون نور درونی، او را درگیر معارفی کرده که زبان از شرحش عاجز است.…۳. “الْحُزْنُ يَخْتَصُّ بِهِ الْعَارِفُونَ، وَ التَّفَكُّرُ يَشْتَرِكُ فِيهِ الْخَاصُّ وَ الْعَامُّ”تفکر ممکن است هم در دل عامی باشد و هم خاص؛اما حزن واقعی، سهم خواص است؛ آنان که در دل‌شان نور خدا را چشیده‌اند.…۴. “لَوْ حُجِبَ الْحُزْنُ عَنْ قُلُوبِ الْعَارِفِينَ سَاعَةً لَاسْتَغَاثُوا”این جمله، اوج معرفت است:اگر حزن، حتی برای ساعتی از دل عارف برداشته شود، فریاد می‌زند و ناله می‌کند!چرا؟چون آن حزن، نشانهٔ حضور خداست در دل.عارف می‌فهمد که اگر آن اندوه برداشته شود، به‌معنای قطع اتصال نور است.…۵. “وَ لَوْ وُضِعَ فِي قُلُوبِ غَيْرِهِمْ لَاسْتَنْكَرُوهُ”برعکس، اگر این حزن را بر دل‌های ناآشنا با نور وارد کنند، طاقت نمی‌آورند!آن‌ها این اندوه را بی‌معنا و حتی خطرناک می‌دانند.پس حزن، زبانی‌ست که فقط عارف آن را می‌فهمد.…۶. “الْحُزْنُ أَوَّلٌ ثَانِيهِ الْأَمْنُ وَ الْبِشَارَةُ”عجیب است! آغاز حزن، که فشار و دلتنگی است،اما ادامه‌اش: امن، آرامش، و بشارت است!چون نور، اگرچه در آغاز دل را می‌سوزاند، اما در نهایت دل را روشن می‌کند.+ «نار و نور»حزن، دروازهٔ بشارت است؛ چون حزن، نشانهٔ حضور و آگاهی است.…۷. “الْحَزِينُ مُتَفَكِّرٌ، وَ الْمُتَفَكِّرُ مُعْتَبِرٌ”در مسیر سیر الی‌الله:محزون کسی است که نور را در دل احساس کرده و دائم در اندوهِ ناز خداستو او متفکر است، کسی است که با عقلش آثار را می‌نگردو معتبر است، کسی است که از این تفکر، عبرت می‌گیرد و تحول می‌یابد.پس همهٔ اینها یکی هستند، پله‌هایی به‌سوی قرب‌اند.نتیجه:این حدیث عمیق، کلید فهم حزن یعقوب علیه‌السلام است.حزنی که از دانستن می‌آید.حزنی که نه برای گم‌شدن یوسف، بلکه از برای دورشدن نور از قلب فرزند

امام صادق علیه السلام:امام صادق (ع) فرمودند:الْحُزْنُ مِنْ شِعَارِ الْعَارِفِينَ«حزن و اندوه، از نشانه‌های عارفان است؛لِكَثْرَةِ وَارِدَاتِ الْغَيْبِ عَلَى سَرَائِرِهِمْچرا که وارداتِ غیبی و الهاماتِ عالمِ بالا پی در پی بر نهانِ جانِ آن‌ها فرود می‌آید،وَ طُولِ مُبَاهَاتِهِمْ تَحْتَ تَسَتُّرِ الْكِبْرِيَاءِو طولانی است مناجات و رازونیازِ عاشقانهٔ آن‌ها در پردهٔ جلال و کبریای الهی.وَ الْمَحْزُونُ ظَاهِرُهُ قَبْضٌ وَ بَاطِنُهُ بَسْطٌانسانِ حزین (عارف)، ظاهرش در قبض و گرفتگی است،اما باطنش در بسط و گشایشِ الهی است.يَعِيشُ مَعَ الْخَلْقِ عَيْشَ الْمَرْضَى‏ وَ مَعَ اللَّهِ عَيْشَ الْقُرْبَىاو در میانِ مردم، چون بیماران زندگی می‌کند (جسمش با خلق است اما جانش جای دیگر است)و در پیشگاهِ خداوند، با مقامِ قرب زندگی می‌نماید.وَ الْمَحْزُونُ غَيْرُ الْمُتَفَكِّرِانسانِ حزین، غیر از «متفکر» (اندیشمندِ تکلف‌آمیز) است؛لِأَنَّ الْمُتَفَكِّرَ مُتَكَلِّفٌزیرا متفکر با رنج و تکلف فکر می‌کند،+ (فرق تکلیف و تکلّف در بیان زیبای لقمان حکیم)وَ الْمَحْزُونُ مَطْبُوعٌاما حزین، حزنش ذاتی و طبعِ جانِ اوست.وَ الْحُزْنُ يَبْدُو مِنَ الْبَاطِنِحزن از باطن می‌جوشد،وَ التَّفَكُّرُ يَبْدُو مِنْ رُؤْيَةِ الْمُحْدَثَاتِاما تفکر از مشاهدهٔ پدیده‌های مادی برمی‌خیزد؛وَ بَيْنَهُمَا فَرْقٌو میان این دو، تفاوتِ بسیار است.قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِي قِصَّةِ يَعْقُوبَ ع‏خداوند متعال در داستانِ یعقوب (ع) به این حقیقت اشاره فرمود که گفت:إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَ حُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَ أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ‏ (شکایتِ اندوهِ دردمندانه و حزنِ خود را تنها به خدا می‌برم،و از جانبِ خدا چیزهایی می‌دانم که شما نمی‌دانید.)فَبِسَبَبِ مَا تَحْتَ الْحُزْنِ عِلْمٌ خُصَّ بِهِ مِنَ اللَّهِ دُونَ الْعَالَمِينَ.پس به‌واسطهٔ همان حقیقتی که در دلِ این حزن نهفته بود،علمی الهی نصیبِ یعقوب شد که دیگر جهانیان از آن بی‌بهره بودند.در ماوراى حزن و اندوه، علمی اختصاصی است كه فقط به سبب فهم نور علم خداوند حاصل می‌شود و هیچ راه دیگری برای اخذ این علم نیست!پس بیایید اسم حزن را معنا کنیم!این حزن ممدوح، وادارت میکنه که نورانی بشی!راه نورانی شدن قلب، اخذ نمره قبولی در امتحانات کربلای زندگی است!وَ قِيلَ لِرَبِيعِ بْنِ خُثَيْمٍ‏به ربیع بن خثیم (عارف پارسا) گفته شد:مَا لَكَ مُهْتَمٌّ ؟«چرا همیشه محزونی؟»قَالَ لِأَنِّي مَطْلُوبٌپاسخ داد: «چرا که من “تحت تعقیبم”(مرگ و حسابرسی به دنبال من است و از عاقبت کارم بیمناکم).»(از جهت آنكه مرا طالبى است كه من مسخّر فرمان او هستمو فرمان وى چنان كه موافق رضاى او است و همچنان كه مأمورم، از من صادر نمى‌شود.)وَ يَمِينُ الْحُزْنِ الِابْتِلَاءُ وَ شِمَالُهُ الصَّمْتُ‏بال و پرِ حزن چنین است:بالِ راستِ حزن: شکستگیِ دل (انکسار) است؛بالِ چپِ حزن: خاموشی و سکوت (صمت) است.وَ الْحُزْنُ يَخْتَصُّ بِهِ الْعَارِفُونَ لِلَّهِحزن، مختصِ عارفانِ به خداست؛وَ التَّفَكُّرُ يَشْتَرِكُ فِيهِ الْخَاصُّ وَ الْعَامُّاما تفکر، چیزی است که هم خواص و هم عامه در آن مشترک‌اند.وَ لَوْ حُجِبَ الْحُزْنُ عَنْ قُلُوبِ الْعَارِفِينَ سَاعَةً لَاسْتَغَاثُوااگر حزن حتی برای ساعتی از دل‌های عارفان برداشته شود،از شدتِ دلتنگی فریاد و استغاثه سر خواهند داد؛وَ لَوْ وُضِعَ فِي قُلُوبِ غَيْرِهِمْ لَاسْتَنْكَرُوهُو اگر این حزن در دلِ غیرِ عارفان گذاشته شود، آن را برنمی‌تابند و انکارش می‌کنند.(و اين فوز عظيم را از خود دور مى‌كنند و قدر او را نمى‌دانند.پس حزن مخصوص مؤمنين كامل و عرفاى فاضل است،)فَالْحُزْنُ أَوَّلٌ ثَانِيهِ الْأَمْنُ وَ الْبِشَارَةُحزنی که عارف دارد، نخستین منزل استکه ثمره و دومین منزلِ آن، «امنیت و بشارت» است.وَ التَّفَكُّرُ ثَانٍ أَوَّلُهُ تَصْحِيحُ الْإِيمَانِ بِاللَّهِاما تفکر، منزلِ دوم است که اولِ آن «تصحیحِ ایمان» استوَ ثَالِثُهُ الِافْتِقَارُ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِطَلَبِ النَّجَاةِو سومین ثمره‌اش «افتقار و احساسِ نیازِ مطلق به خدا و درخواستِ نجات» است.وَ الْحَزِينُ مُتَفَكِّرٌانسانِ حزین، اهلِ تفکر نیز هست؛وَ الْمُتَفَكِّرُ مُعْتَبِرٌو انسانِ متفکر، اهلِ عبرت گرفتن است.وَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا حَالٌ وَ عِلْمٌ وَ طَرِيقٌ وَ عَلَمٌ يُشْرِقُ‏» .و هر یک از «حزن» و «تفکر»، حالتی مخصوص، دانشی ویژه، راهی جداگانه، بردباری‌ای خاص و شرافتی مستقل دارند.#دلنوشته«حزن»، «کربلا» و «علم اختصاصی»الحزن، العلم، النور، الولایة!ای دل…بدان که حزن، اگر ریشه در خاکِ حق داشته باشد، دیگر نامش غصه نیست؛نامش «مأموریتِ کربلا» است.هر انسانی در مدارِ هستی،کربلایی دارد که باید در آن ذبحِ تمنا کند تا به صبحِ وصال برسد.آیا مأموریتِ کربلای خودت را در امتحاناتِ زندگی‌ات می‌بینی؟بنگر به تاریخِ حزنِ برگزیدگان:حزنِ یعقوب (ع): کربلایِ فراق بود برای رسیدن به بویِ پیرهن.سجنِ یوسف (ع): این کربلایِ تنهایی، مقدمه‌ای بود برای رسیدن به عزیزِ مصر شدن.ذبحِ اسماعیل (ع): کربلایِ ابراهیم بود برای رسیدن به مقامِ خُلّت.این حزن‌ها، «نار» (آتشِ بلا) نیستند؛ این‌ها «نورِ ولایت»اند در پوششِ بلا.یعقوب (ع) اگر می‌گریست، نه از سرِ ناتوانی، که از سرِ دانایی بود.او در جوفِ این نار، بویِ یوسف را استشمام می‌کرد.او می‌دانست که «حزن، یعنی علمِ اختصاصی»؛علمی که فقط به سوختگان داده می‌شود.بیایید «اسمِ حزن» را معنا کنیم!حزنِ ممدوح، تازیانه‌ای است که تو را وادار می‌کند نورانی شوی.تو را مالکِ علومِ غیبی می‌کند.صاحبانِ نور، شکوه‌ی حالِ محزونِ خود را به کوچه و بازار نمی‌برند؛آن‌ها «بثّ و حزن» خود را فقط نزدِ «او» می‌برند:«إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَ حُزْنِي إِلَى اللَّهِ…»این یعنی: فقط نزدِ آلِ محمد (ع) سفره‌ی دل گشودن.یعنی برای دریافتِ «آرامش»، به دنبالِ «تأویلِ کربلای خودت» گشتن.اهلِ نور، در کشاکشِ بلا،به «قبض و بسطِ» دل خیره می‌شوند،نه به حسدِ حاسدان و مکرِ مکاران.آن‌ها با «زبانِ نور» فکر می‌کنند.شعارِ عارفانامام صادق (ع) چه خوش فرمود که:«الْحُزْنُ مِنْ شِعَارِ الْعَارِفِينَ…»اندوه، نشانِ رسمیِ کسانی است که وارداتِ غیبی بر جانشان می‌بارد.آدمِ محزون، در ظاهر «قبض» است و گرفته،اما در باطن، در پهنه‌ی «بسط» و شادیِ بی‌کران قدم می‌زند.با مردم زندگی می‌کند اما مانند بیماران (آرام و بی‌ادعا)،و با خدا زندگی می‌کند مانند خویشاوندان (نزدیک و محرم).ای طالبِ حقیقت!بدان که میانِ «تفکر» و «حزن» فرقی است جلیّ:تفکر، تلاشِ عقل است در میانِ دیدنی‌ها (مُحدَثات)؛ اما حزن، جوششِ باطن است.تفکر، رنجِ (تکلّف) رسیدن است؛ اما حزن، طبیعتِ (مطبوع) رسیدن.خداوند درباره‌ی یعقوب (ع) فرمود:«وَ أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ»این همان «علمِ اختصاصی» است که زیرِ چترِ حزن پنهان شده بود.علمی که هیچ مدرسه‌ای جز مدرسه «بلا و ولایت» آن را تدریس نمی‌کند.اگر این حزن را یک لحظه از قلبِ عارف بگیرند، فریادِ استغاثه سر می‌دهد؛چرا که حزن برای او، «امنیت» و «بشارت» است.دستِ راستِ این حزن، «شکستگی و تواضع» است و دستِ چپش، «سکوت».پس ای دل…در امتحانِ کربلایِ زندگی‌ات، وقتی حزن بر در کوفت، آن را غنیمت بشمار.اسمِ حزن را چنین معنا کن:«فرصتی برای اخذِ نمره‌ی قبولی در محضرِ ولیّ.»بگو: خداوندا!من این ناهمواریِ دل را به فالِ نیک می‌گیرم،تا در پسِ این غبار،جمالِ یوسفِ تو را و علمِ اختصاصیِ تو را بیابم.***این تبیین که «حزن، همان نورِ علم و معرفتِ من‌الله است»، فوق‌العاده است.این نگاه، رنج را از یک پدیده‌ی «پاتولوژیک» به یک «مقامِ علمی» ارتقا می‌دهد.

[حزن و فرح – قبض و بسط – ملک و شیطان]:امام صادق علیه السلام:عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَالَاز «ابوعبدالرحمن» نقل شده که گفت:قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ عبه امام صادق علیه‌السلام عرض کردم:رُبَّمَا حَزِنْتُ فَلَا أَعْرِفُ فِي أَهْلٍ وَ لَا مَالٍ وَ لَا وَلَدٍ«گاهی بدون آن‌که در اهل یا مال یا فرزندم مشکلی باشد، اندوهگین می‌شوم؛وَ رُبَّمَا فَرِحْتُ فَلَا أَعْرِفُ فِي أَهْلٍ وَ لَا مَالٍ وَ لَا وَلَدٍو گاهی نیز بدون آن‌که در اهل یا مال یا فرزندم چیزی تغییر کرده باشد، شاد می‌شوم.»فَقَالَامام علیه‌السلام فرمودند:إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَ مَعَهُ مَلَكٌ وَ شَيْطَانٌ«هیچ‌کس نیست مگر آن‌که با او فرشته‌ای و شیطانی همراه است.فَإِذَا كَانَ فَرَحُهُ كَانَ دُنُوُّ الْمَلَكِ مِنْهُپس شادی‌ات به خاطر نزدیک‌شدن فرشته به توست،وَ إِذَا كَانَ حُزْنُهُ كَانَ دُنُوُّ الشَّيْطَانِ مِنْهُو اندوهت به خاطر نزدیک‌شدن شیطان به توست.وَ ذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَىو این همان فرمایش خدای متعال است:الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَ يَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشاءِوَ اللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَ فَضْلًا وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ.(شیطان شما را از فقر می‌ترساند و به فحشاء امر می‌کند،و خداوند به شما وعده آمرزش و فضل می‌دهد؛ و خداوند بخشنده و داناست.)»[سوره بقره، آیه ۲۶۸]#دلنوشتهجغرافیای بی‌دلیلِ دل؛ نجوای مَلَک و طوفانِ شیطانگاهی…بی‌آن‌که ابری در آسمانِ زندگی باشد،بارانِ غمی غریب، در دل می‌بارد.نه کسی رفته، نه مالی گم شده، نه بدنی رنجور است؛اما دل، انگار در «حَزْن» (زمینی سخت و ناهموار) گرفتار شده است.در آن لحظه، به دنبالِ دلیل در دنیای بیرون مگرد…امامِ صادقان (ع) پرده را کنار زده است:این «دنوّ شیطان» است.او نزدیک شده و در گوشِ جانت، سرودِ «فقر» می‌خواند.می‌گوید: «نداری… نمی‌شود… تنها مانده‌ای… آینده تاریک است…»او زمینِ دلت را شخم می‌زند تا زبر و تلخ شود.او می‌خواهد تو را به «بثّ» (پریشانی) بکشاند تا از «معیتِ نور» غافل شوی.اما گاهی هم…بی‌دلیلی روشن، نوری در عمقِ جانت می‌تابد.شادیِ عمیقی که بویِ بهشت می‌دهد،بی‌آن‌که لبخندی از دنیا دیده باشی.بدان که مَلَکی به تو نزدیک شده است…بال‌هایش را به دیواره‌های دلت سابیدهو وعدهٔ «فضل و مغفرت» را زمزمه کرده است.این همان «فرحِ ممدوح» است؛شادیِ کسی که حس می‌کند «خدا با اوست».ای دل…طبیبِ خود باش.وقتی اندوهی بی‌ریشه آمد،بدان که شیطان دارد زمینت را «ناهموار» می‌کندتا تو را از حرکت بازدارد و در مسیرِ نور دچارِ لغزش و تزلزل کند.سریع برگرد به سمتِ «ذکر».بگو: «لَا تَحْزَنْ… إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا».این آیه، تازیانه‌ای است بر دستِ شیطان که می‌خواهد فقر را به تو دیکته کند.و این همان رازی است که در «مناسک حج» به صورت نمادین آشکار شده است؛آنجا که حاجی، در برابر «جمرات» می‌ایستد و سنگریزه‌ها را پرتاب می‌کند.هر سنگی که به جمره می‌خورد،در حقیقت اعلام جنگی است با همان وسوسه‌ای که در دل زمزمه می‌کند:«می‌ترسی… کم می‌آوری… تنها می‌مانی…»و پاسخِ مؤمن چیست؟«لَا تَحْزَنْ… إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا».گویی هر سنگریزه،یک «کامنتِ علمی» بر وسوسهٔ شیطان است؛یک پاسخِ روشن به معادلهٔ دروغینِ او.شیطان می‌گوید: فقر.خدا می‌گوید: فضل.شیطان می‌گوید: تنهایی.خدا می‌گوید: معیت.شیطان می‌گوید: آینده تاریک است.و مؤمن، سنگ را پرتاب می‌کند و می‌گوید:«إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا».رمیِ جمرات،تنها پرتابِ سنگ به یک ستون نیست؛تمرینِ پرتابِ وسوسه‌ها از دل است.یعنی ای دل!هرگاه شیطان خواست زمینِ جانت را ناهموار کند،سنگِ ذکر بردارو به سوی وسوسه پرتاب کن.بگو:«لَا تَحْزَنْ… إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا».این همان سنگی استکه اگر از دل پرتاب شود،دیگر شیطان جرأت نمی‌کندسایهٔ حزن بر قلبت بیندازد.…ای دل…باز هم طبیبِ خود باش.و وقتی شادی آمد، آن را با گناه سیاه مکن.بگذار مَلَک، خانه‌اش را در دلت دائمی کند.حزنِ یعقوب، از جنسِ فقر نبود؛او از شیطان نمی‌ترسید، او تشنهٔ دیدارِ مَلَکوتِ یوسف بود.او حزنش را به خدا برد (إِلَى اللَّهِ) تا شیطان نتواند در آن لانه کند.خدایا…ما را به بصیرتی برسان که نبضِ دل را بشناسیم.بفهمیم که هر تنگیِ سینه، یک پیامِ غیبی است.بفهمیم که فرح، جای پای فرشته استو حزنِ بی‌دلیل، ردِ پای شیطان.ما را در مدارِ «فضل و مغفرت» نگاه دار،تا هرگز زمینِ جانمان برای شیطان، ناهموار و زبر نگردد…که تو «واسع و علیمی»؛وسعتت، فقرِ شیطان را می‌بلعدو علمت، ترسِ ما را به یقین بدل می‌کند.—چقدر زیباست که در این مقالات، «سلامت روان» را به «مدیریتِ القائاتِ غیبی» پیوند دهیم.اینکه انسان یاد بگیرد حزنِ خود را بشناسد:آیا این حزن، ناشی از وعدهٔ فقرِ شیطان است (که باید با آن مبارزه کرد)یا حزنِ مقدسِ فراقِ یعقوبی (که باید آن را به درگاه خدا برد)؟